De moeder de vrouw: "Mijn moeder" door Zhang Jie

Het stomme van een Boekenweekthema als ‘de moeder, de vrouw’ is dat het vrouwen maar weer eens reduceert tot niets anders dan moeders en het is seksistisch en mopperdemopper don’t get me started. Het mooie van een stom thema als ‘de moeder, de vrouw’ is dat allerlei vrouwen en moeders in de pen geklommen zijn en er al de hele week een hele vracht aan interessante artikelen en boeken uitkomt over alle mogelijke aspecten van het vrouw-zijn en het moederschap in de literatuur.

Omslag van Mijn moeder, vertaald
door Koos Kuipers (De Geus, 1998).

Dus daarom hierbij van mij ook een korte bespreking van een boek van een vrouw over haar moeder: Mijn moeder van Zhang Jie.

Zhang Jie werd geboren in 1937. Al na een paar maanden liet haar vader haar en haar moeder in de steek, zodat ze werd opgevoed door haar moeder in een tijd dat alleenstaande moeders in China nog minder geaccepteerd waren dan nu. Dit heeft ervoor gezorgd dat Zhang een zeer sterke band met haar moeder had. Mijn moeder is een gedetailleerde beschrijving van moeders laatste maanden en haar uiteindelijke dood.

De moeder in het boek is tachtig, ze heeft hersenkanker gekregen en het is niet verrassend dat ze uiteindelijk sterft. Maar Zhang Jie pijnigt zich met de gedachte dat ze in die laatste maanden alles anders had moeten doen: elke beslissing brengt achteraf een ‘had ik nou maar’. Had ik nou maar A in plaats van B, dan had ze nog geleefd. Had ik nou maar niet alleen C maar ook nog D en E, dan was ze langer bij ons gebleven. Mijn moeder heeft alles voor me gedaan, is de verzuchting steeds weer, hoe kan ik haar ooit terugbetalen? Ik schiet op alle fronten tekort!

Het helpt niet dat moeder en dochter elkaar bovendien voortdurend leugentjes om bestwil vertellen om elkaar pijn te besparen of te troosten. En aangezien ze allebei weten dat de ander dit doet, moeten ze alle informatie die ze van elkaar krijgen in twijfel trekken. Steeds als Zhang Jie hoopt dat ze het juiste heeft gedaan, kan dat toch weer op losse schroeven komen te staan als ze gaat twijfelen of haar moeder wel de waarheid sprak en niet probeerde haar te sparen, en had ik nou maar beter opgelet in plaats van mijn moeder te geloven, had ik nou maar…

Het is pijnlijk om te lezen, elke pagina weer is er Zhang Jie’s schuldgevoel. Terwijl ze ongekend veel over heeft voor haar moeder. Ze gaat door roeien en ruiten, loopt alle mogelijke ziekenhuizen en dokters af om de beste zorg te krijgen, ze zoekt achterdeuren, kruipt voor op de wachtlijst… alles voor moeder. Regelmatig voelt ze zich schuldig dat ze ook vaak aan het werk is en tijd doorbrengt met haar man of haar eigen dochter – je krijgt de indruk dat ze het gevoel heeft dat ze alle uren in haar dag, zo niet meer, aan haar moeder zou horen te besteden. Een nobele gedachte, maar als iedereen er zo over zou denken, zou de maatschappij, zelfs de Chinese, krakend tot stilstand komen. Xiaoshun, het idee dat je alles over moet hebben voor je ouders, die je immers het leven hebben geschonken, is een belangrijk Chinees concept. Tegelijk is er niks specifieks Chinees aan om de lat te hoog te leggen en dan jezelf verwijten dat je niet aan je eigen eisen voldoet – dat kunnen we hier ook prima.

Het boek biedt een goed inkijkje in bepaalde aspecten van de Chinese manier van denken. Zoals gezegd ziet Zhang Jie er in dit boek geen been in om haar relaties en contacten aan te wenden om voordeeltjes te halen voor haar moeder of moeder hoger op een wachtlijst te krijgen. Haar gevoelens zijn heel begrijpelijk – uiteraard is niets belangrijker dan je eigen moeder – maar het is interessant om te zien dat ze eigenlijk nergens in overweging neemt dat andere mensen ook moeders hebben. Als ze een keer niet langer aandringt op een bepaald punt, neemt ze zichzelf achteraf kwalijk dat ze te veel aan andere mensen heeft gedacht en te weinig aan haar moeder.

Een zwaar boek, al met al, maar zeer de moeite waard.

Besproken: Mijn moeder: De laatste dagen met mijn moeder door Zhang Jie, vertaald door Koos Kuipers (Breda: De Geus, 1998).

Twee nieuwe kinderboeken van Cao Wenxuan

Er is nog maar heel weinig Chinese kinder- of jeugdliteratuur vertaald naar het Nederlands (andersom veel meer, van Annie M.G. Schmidt tot Hans & Monique Hagen), dus het is mooi dat er nu weer twee boeken aankomen van Cao Wenxuan, een van de meest gevierde Chinese kinderboekenschrijvers.

Cao Wenxuan heeft in eigen land al allerlei prijzen gewonnen en kreeg in 2016 de Hans Christian Andersen-prijs voor Brons en Zonnebloem, een verhaal over de vriendschap tussen een arme plattelandsjongen en een meisje uit de stad dat tijdens de Culturele Revolutie naar zijn dorp wordt gestuurd. Dit boek is trouwens nog niet in het Nederlands vertaald, wel in (onder andere) het Engels en het Duits.

Wat is er al wel van Cao verschenen in Nederland: in 2016 De veer bij Clavis en in 2017 drie boeken vertaald uit het Engels. En daar komen nu twee titels bij, ook in de serie Wawa de wondervogel en uitgegeven door Leonon: De zwarte kat en Waar is de baby?, deze keer rechtstreeks uit het Chinees vertaald, door mij.

Omslag van De zwarte kat.

Hoofdpersoon Wawa is een vreemdsoortige vogel die op een dag is neergestreken in Spreeuwenstad en niet meer is weggegaan. Hij weet niet zeker of hij zijn soortgenoten ooit nog zou kunnen terugvinden, maar hij is zich intussen thuis gaan voelen in het stadje en wil er niet meer weg. In De zwarte kat maakt Wawa een nieuw vriendje: een verweesd klein sijsje dat hij als een soort petekind opneemt. Tragiek slaat toe als het sijsje te grazen wordt genomen door de zwarte kat uit de titel, en Wawa besluit tot wraak. Hij maakt het de kat op allerlei manieren flink lastig tot het beest niet meer weet waar ze het zoeken moet.

In Waar is de baby? is Wawa getuige van kinderroof: een snode vreemdeling steelt een baby uit een kinderwagen als er even niemand oplet. Wawa houdt alles scherp in de gaten en weet uiteindelijk de dorpelingen duidelijk te maken wat er gebeurd is en hen naar de baby toe te leiden. En passant heeft hij de snode vreemdeling op weten te sluiten.

Omslag van Waar is de baby?

Best zware kost eigenlijk, was mijn eerste indruk: een dood kameraadje, een ontvoerde baby... En dat blijkt wel te kloppen met Cao’s ideeën over kinderliteratuur: hij wil niet alleen iets simpels zeggen over het dagelijks leven, maar ook moeilijker onderwerpen aan de orde stellen. De verhalen zijn eenvoudig verteld, maar daarom niet minder effectief. Met een paar subtiele zinnen laat Cao in De zwarte kat mooi zien hoe Wawa vaderlijke gevoelens heeft voor het sijsje, en hoe hij aan het eind van het boek zijn grote verdriet om diens dood verwerkt door het sijsje symbolisch te begraven. Tegelijk zijn de wraakacties tegen de zwarte kat fijn slapstickachtig neergezet.

Een ander thema dat me begon op te vallen aan Cao’s werk, voor zover ik het ken, is dat hij graag over vogels schrijft. In de Wawa-boeken natuurlijk, maar ook De veer benadert zijn onderwerp vanuit vogels en zijn bekendste essay (sanwen) 'Crows' filosofeert over alle aspecten van het kraai-dom.

De zwarte kat en Waar is de baby? worden vrijdag 5 april om 16:00 feestelijk gepresenteerd in boekhandel De Vries Van Stockum in Den Haag. Toegang is gratis, meld je van tevoren aan en maak kans op alle boeken van de Wawa-serie.

Besproken werk van Cao Wenxuan:
De Wawa de wondervogel-serie:
– Spreeuwenstad en de piraten, Red de visser en Hoe pak je een adelaar aan?, via het Engels vertaald door Anne-Marie Westra-Nijhuis (Lierderholthuis: Leonon, 2017).
– De zwarte kat en Waar is de baby?, uit het Chinees vertaald door Annelous Stiggelbout (Lierderholthuis: Leonon, 2019).
De veer, uit het Chinees vertaald door Lise Merken (Hasselt: Clavis, 2016).
'Crows', vertaald door Helen Wang, in Pathlight Summer 2015. Ook online te lezen via Read Paper Republic.
Bronze and Sunflower, vertaald door Helen Wang (Londen: Walker Books, 2015).

The Good Dinners - Zhang Chu

Een oude vrouw komt in een klein dorp wonen en leidt daar een onopvallend leven. Ze leert een paar andere vrouwen kennen maar doet niet echt mee met het dorpsleven en -geroddel. Op een dag ziet ze een jongen die blijkbaar door de andere kinderen gepest en uitgesloten wordt. Kort daarna komt hij ‘s avonds als ze in slaap valt haar kliekjes stelen, en zij begint eten speciaal voor hem klaar te maken. Uiteindelijk leggen ze contact. Maar dan worden de dorpelingen boos: de jongen heeft aids, zijn ouders zijn er al aan overleden en ze geloven dat hij besmettelijk is. Intussen wordt langzaam duidelijk dat de oude vrouw in haar vorig leven een beroemde diva was en haar kinderen willen dat ze de rol van beroemde moeder weer komt spelen – waar zij geen trek in heeft.

De jongen woont op een heuvel vlak buiten het dorp, die de oude vrouw eigenlijk niet meer op komt. Als alle antagonisten – de dorpelingen, de zoon – haar komen opjagen, klimt ze, stapje voor moeizaam stapje, toch naar hem toe, omhoog, de lucht en de sterren tegemoet.

In het Chinees wordt de omgeving van het dorp zo omschreven:

麻湾呢，除了村西有块方圆百米的土岗，全然是平地。若是站荒田里环四周，便是由地平线草草勾勒的浑圆。

Letterlijk wordt die tweede zin:

Als je, staande in het veld, om je heen keek, werd je door de horizon om-schetst met een volmaakte cirkel.

Ik zou er denk ik van maken:

Als je in het veld stond en om je heen keek, was de horizon als een volmaakte cirkel om je heen getekend.

Maar de Engelse vertaling is werkelijk subliem:

As for the village itself, it was as flat as could be, bar one hillock at the western edge, maybe one hundred meters in circumference. You could stand out in the fields and the horizon would sketch a perfect circle around you.

Grafheuvel in de buurt van Xi'an. Foto van hier, via Google.

Ik realiseer me, nu ik deze beschrijving nog eens lees, dat de heuvel waarschijnlijk een grafheuvel is van een keizer of ander hooggeplaatst persoon uit vroeger tijden, wat de dood-metafoor nog sterker maakt.

Zhang Chu (Hebei, 1974) is een van de bekendere schrijvers van zijn generatie. Hij werd me een paar jaar geleden getipt als een interessante naam om in de gaten te houden. Voor dit verhaal won hij de Lu Xun-literatuurprijs, een belangrijke Chinese prijs.

Verhaal: ‘The Good Dinners’ door Zhang Chu, vertaald door Roddy Flagg, in Pathlight Autumn 2015.

Russian Army Belt – Ma Xiaoli

Qin, een Chinese luitenant-kolonel aan de Russische grens, heeft al jaren een vriendschappelijke competitie met Boris, de Russische kolonel aan de overkant. Als de relaties in de loop der decennia wat ontdooien, houden de twee legers af en toe een gezamenlijke oefening, wat de verhoudingen nog wat verder verdiept maar ook de verschillen zichtbaarder maakt.

Chinese en Russische soldaten op een gezamenlijke oefening.
Foto van hier, via Google.

Tegen die achter-grond is dit een parabel over cultuurverschillen: mensen uit verschil-lende landen pakken dingen verschillend aan en reageren verschillend op dingen, en zo hoort het ook. We moeten elkaars verschillen aanvaarden zonder onszelf minder te vinden. Wij zijn wij en zij zijn zij en zo is het goed. Soms pakken de Russen iets dom aan en komen de Chinezen te hulp, dan weer reageren de Russen ergens juist heel goed op terwijl de Chinezen niet die mogelijkheid hebben. Qin vindt de Russische legerriem mooier dan de Chinese, maar ziet opeens de schoonheid en waarde van de Chinese riem in als Boris graag wil ruilen: we moeten onze eigen dingen op waarde weten te schatten.

Ma Xiaoli ging schrijven na een carrière van dertig jaar in het leger, aldus het toelichtende tekstje, en zo krijgen we een verhaal dat nadrukkelijk literair is en zich al even nadrukkelijk afspeelt in het Chinese leger. Hoe zou je dat genre noemen, legerliteratuur? Militaire literatuur? De Chinese literatuur heeft meer van dit soort niches: Liu Qingbangs ‘Pigeon’ (Pathlight oktober 2015, vertaald door Rachel Henson) dat zich afspeelt in een kolenmijn, geschreven door een schrijver die inderdaad die achtergrond heeft. Yan Lianke’s Dien het volk: ook een verhaal van een schrijver uit het leger, dat zich afspeelt in het leger. A Yi’s literatuur over misdaad – geen thrillers of whodunits, maar verhalen die zich afspelen in het milieu van politiemensen en/of misdadigers – terwijl A Yi zelf politieman is geweest. In de Nederlandse literatuur komt dit voor zover ik weet bijna niet voor, terwijl het volgens mij een verrijking is. Ik weet niet of mensen die het leger, de mijn of de politie van nabij kennen zulke literatuur extra fijn vinden, maar de lezer die die werelden niet kent leert er iets meer door en het verhaal zelf wordt geloofwaardiger (en rijker) doordat de auteur deze wereld van binnenuit kent.

Verhaal: ‘Russian Army Belt’, door Ma Xiaoli, vertaald door Philip Hand, in Pathlight Autumn 2015.

De taal van Sheng Keyi in Meisjes uit het noorden

Ik ben Meisjes uit het noorden van Sheng Keyi aan het lezen. Een recensie/verslag volgt, als ik het uit heb, maar ik kan alvast iets zeggen over de taal. Sheng Keyi heeft een enorme lol met het Chinees, ze speelt ermee, de taal huppelt werkelijk over de regels. Ze gebruikt een spreekwoord (chengyu), keert hem dan om, knipt hem nog eens in tweeën. Ze gooit er een gewone zin in, en herhaalt die dan een regel verderop in een heel andere betekenis. Ze rekt haar metaforen op tot ongelooflijke proporties, zodat ze een beetje belachelijk worden maar nog steeds kloppen als een bus.

Hoofdpersoon Qian Xiaohong en haar collega, op wie ze een oogje heeft, zijn aan het overwerken. Het is al laat. Dan valt het licht uit. De collega wil het lichtknopje proberen en treft Qian Xiaohong, die ernaast op de loer ligt. En dan volgt dit dialoogje (zonder aanhalingstekens), met letterlijke vertaling:

灯坏了。 Het licht is kapot.
我看看。 Ik kijk even.
看也坏了。 Kijken toch kapot.
坏了也看。 Kapot toch kijken.
那你看了。 Kijk dan maar.
我不看了。 Ik kijk niet meer.

(En dan gaan ze met elkaar naar bed, natuurlijk, in het donker.)

In meer natuurlijk Nederlands krijg je iets als:

Het licht is kapot.
Laat me even kijken.
Als je kijkt is het nog steeds kapot.
Als het kapot is, wil ik nog steeds kijken.
Nou, kijk dan maar.
Nee hoor, laat dan maar.

Een andere mooie, die zich iets makkelijker laat vertalen (maar nog steeds in het Chinees iets mooier is). Over een vriend van Xiaohong die een drieling krijgt:

朱大常运气好，老婆一口气生了三个儿子，朱大常老婆运气不好，一口气生下三个。
Zhu Dachang had geluk, zijn vrouw baarde in één keer drie zonen. Zhu Dachangs vrouw had pech, ze moest in één keer drie kinderen baren.

Heerlijk boek, dus. Helaas nog niet in het Nederlands vertaald. Er is wel een Engelse editie, Northern Girls, vertaald door Shelly Bryant.

Besproken: Sheng Keyi 盛可以, Meisjes uit het noorden 《北妹》 (Tianjin 天津: Tianjin Renmin Chubanshe 天津人民出版社, 2011).

Jiayang Fan over Yan Lianke in The New Yorker

Afgelopen oktober verscheen in de New Yorker een lang artikel over Yan Lianke, de ‘meest verboden schrijver van China’. Het is een bijzonder goed artikel: journaliste Jiayang Fan reist met Yan mee naar zijn geboortestad in de provincie Henan, waar de schrijver haar voorstelt aan zijn familie en rondleidt door zijn geboortedorp.

Yan en zijn broer, gepensioneerd postbode, boden aan me het dorp te laten zien. Ik vroeg of we de simpele aarden hut konden bekijken waar Yan was geboren, en ze brachten me naar een raamloze betonnen doos met een golfplaten dak. Het oude huis was afgebroken, vertelde Yan, maar het verhaal van hoe dat zo gekomen was, was een leerzame parabel. Een jaar of tien geleden had hij het willen kopen, maar de eigenaar, een boer, hield het af, en hoe meer geld Yan bood, hoe onwilliger de boer werd. Op een dag zag een buurman dat de grond rond de hut helemaal was omgespit. Yan begreep dat de boer doordat hij steeds hogere bedragen bood, was gaan geloven dat er kostbaarheden begraven moesten liggen. Geredeneerd volgens de logica van zhan pianyi, altijd willen profiteren van anderen, kon het niet anders of Yan probeerde hem af te zetten en hij zou wel gek zou zijn om te verkopen voordat hij had ontdekt wat een onbewoonbare aarden hut zo waardevol maakte. De Culturele Revolutie had een hele generatie beroofd van het concept ‘emotionele waarde’.

Omslag van Dien het volk,
vertaald door Mark Leenhouts
(Podium, 2007).

Yan heeft intussen zowel in China als erbuiten allerlei prijzen gewonnen, hij is twee keer genomineerd voor de Man Asian Literary Prize en hij wordt genoemd voor de Nobelprijs voor Literatuur. In Henan is hij wereldberoemd, ook al heeft bijna niemand daar zijn boeken gelezen. (‘“Wat heeft het voor zin,” zegt zijn broer. “Het gaat me toch boven de pet.”’) En sommige van de boeken van zijn hand die in het westen het bekendst zijn, zoals Dien het volk, A Dream of Ding Village en The Day the Sun Died, zijn in China niet te koop door de censuur.

Jiayang Fan schrijft hoe bij een bezoek aan de VS Yans Amerikaanse uitgever Morgan Entrekin hem vraagt naar de politieke situatie in China.

Yan schudde het hoofd en antwoordde dat het hem steeds meer aan de Culturele Revolutie deed denken.
Entrekin zette grote ogen op. ‘Zo erg kan het toch niet zijn,’ zei hij.
Yan legde uit dat hij, vooral sinds vorig jaar de limiet op het aantal termijnen voor een president was afgeschaft [en Xin Jinping dus onbeperkt president kan blijven], een geleidelijke achteruitgang zag, met name op gebied van vrijheid van meningsuiting. Niet alleen had hij meerdere malen een nieuw boek niet kunnen publiceren, uitgevers wilden zijn oudere titels ook niet meer distribueren: ‘Alles waar Yan Lianke op staat, wordt zonder onderscheid van de plank gehaald.’
Even was het stil.
‘Maar buiten China krijg je erkenning voor je talent!’ zei Entrekin, in een poging de sfeer te redden.
‘Elk jaar als de winnaar van de Nobelprijs voor Literatuur wordt bekendgemaakt, wordt er iemand naar mijn huis gestuurd om op me te passen, voor geval opeens de hele internationale pers op me af komt en ik iets onbehoorlijks zeg,’ zei Yan. ‘En het ergste is dat ze speciaal mijn beste vriend sturen. Maar dat is natuurlijk gewoon slim: niemand die beter toezicht op je kunnen houden dan de mensen die je het meest na staan.’

Goed artikel dus, ga het maar eens lezen.

Shorbulak - Zhang Xianliang

Filmposter voor Shorbulak, 1984.

In 2004-2005 studeerde ik in Taiwan en volgde ik lessen Hedendaagse Chinese literatuur. Ons klasje van vijf, zes gevorderde buitenlandse studenten las onder leiding van lerares Wu Taoyuan het ene hedendaagse Chinese korte verhaal na het andere en allemaal eindigden ze met treurnis en ellende. Er ging iemand dood, of ze kregen elkaar niet, of iemand bleef midden in de nacht achter bij de spoorlijn, tot onze klas begon te sputteren: we wilden wel eens iets dat goed afliep. Dus toen lazen we 'Shorbulak' en het is inderdaad een hartverwarmend verhaal.

De hoofdpersoon, een vrachtwagenchauffeur in Xinjiang, vertelt ons zijn levensverhaal: afkomstig uit een arm boerengezin in Henan vlucht hij voor de hongersnood om in Xinjiang zijn geluk te beproeven. Hij is een deugdzaam man, beste bedoelingen, een goede daad voor iedereen. Hij heeft de moed om de juiste keuzes te maken: als zijn eerste vrouw van een ander blijkt te houden, is hij verdrietig maar laat hij haar gaan. En uiteindelijk wordt hij voor zijn goede daden beloond met een lieve tweede vrouw en fijn stiefzoontje.

In het hele verhaal komt niet één Oeigoer of Kazakh of andere ethnische minderheid voor, alle personages zijn Han-Chinese pioniers – kolonisten, feitelijk. Het werk van een vrachtwagenchauffeur in deze barre grensgebieden wordt een stuk rooskleuriger gepresenteerd dan het is, want in werkelijkheid moesten die chauffeurs even goed moet uitkijken voor rovers als voor corrupte tolbeambten. ‘Shorbulak’ leest als propaganda. Fijne propaganda, over eerlijke, behulpzame, hardwerkende pioniers die een kale, lege provincie opbouwen en goed voor elkaar zorgen en tevreden zijn met hun eenvoudige leven. Het verhaal is in 1984 zelfs verfilmd.

Tegelijk komen ook de minder mooie aspecten van de recente Chinese geschiedenis wel degelijk voorbij: de hongersnood die volgde op de Grote Sprong Voorwaarts, de Culturele Revolutie, de barre omstandigheden waarin de ‘opgeleide jongeren’ leefden die van de grote steden naar het platteland waren gestuurd. De nadruk ligt op de moed en ijver van de personages, maar eigenlijk is de meeste narigheid die hen overkomt een gevolg van overheidsbeleid of misstanden.

Zhang Xianliang, in Nederland uitgegeven als X.L. Zhang, heeft twintig jaar in strafkampen gezeten en veel van zijn romans spelen zich daar dan ook af. Hij is ook in dit verhaal niet bang om vervelende dingen te noemen, terwijl hij tegelijk een positieve boodschap verkondigt.

Besproken: ‘Shorbulak’, door Zhang Xianliang, vertaald door Anne Sytske Keijser, in Het Trage Vuur nr. 8, september 1999.