Voor we monsters werden – Katniss Hsiao

De laatste tijd wordt steeds meer vertaalde Chinese* literatuur besproken door recensenten die niet zelf uit de hoek van de Chinese literatuur of de sinologie komen, en dat levert goede en interessante recensies op. Die recensenten (hier in het NRC bijvoorbeeld, of hier in de Volkskrant) hebben verstand van literatuur, maar nog niet speciaal van Chinese, dus ze doen eerst goed hun huiswerk: ze lezen zich in en kunnen dan uitleggen dat Chinese literatuur over het algemeen niet plotgedreven is, zoals de westerse, maar meer cyclisch of episodisch. Een gegeven of een idee wordt steeds omgekeerd, gespiegeld, benaderd vanuit verschillende perspectieven. Het verhaal gaat niet zozeer ergens naartoe maar draait ergens omheen. Zie de Droom van de rode kamer voor een oud klassiek voorbeeld, of Huize Zwaan voor een nieuw modern.

Niet naar een ontknoping toe, maar episodisch dus. Maar hoe moet dat dan bij een detectiveroman, die naar westers idee toch hoort te beginnen met een moord en te eindigen met het uitvinden van whodunnit en whydunnit? Hoe dat uitpakt zien we bij Katniss Hsiao.

De opzet: Yang Ning werkt bij een bedrijf dat plaatsen delict schoonmaakt. Kamers waar een moord of zelfmoord of ander afschuwelijk ongeluk is gebeurd. Op een dag neemt ze wat overhaast een opdracht aan en maakt ze een kamer schoon die, zo blijkt achteraf al snel, nog niet door de politie was onderzocht. Yang Ning heeft dus sporen van een misdaad uitgewist en wordt nu zelf verdacht van de moord op de bewuste jonge vrouw. Ze ziet maar één uitweg: zelf op zoek gaan naar de moordenaar.

Yang Ning heeft een speciale gave: een extreem sterk reukvermogen. Helaas is ze dat kwijtgeraakt na de zelfmoord van haar broertje Yang Han. Het verlies is een traumarespons, en nu komt haar reukvermogen alleen nog maar terug als ze op een plaats delict is, voor haar werk bijvoorbeeld, waar het trauma in de lucht hangt. (De eerdere scènes waar wordt verteld hóé goed ze wel niet kan ruiken zijn zeer vermakelijk en ik hoopte het hele boek lang dat iets haar zou triggeren waardoor ze het terugkreeg.) Haar reukvermogen helpt haar bij de moordzaak, want ondanks haar grondige schoonmaakwerk is er in de gordijnen nog een vleugje parfum blijven hangen.

Dat is het plot-aspect. Het cyclische aspect zit in de pogingen die Yang Ning onderneemt om de moordenaar te vinden. Een episode gaat over hoe ze probeert erachter te komen wat voor luchtje er in de gordijnen hing (en daarin slaagt). Maar de meeste episodes gaan over kapotte gezinnen en gebroken mensen – monsters, zo je wil, van verschillende soorten.

Yang Ning weet de hulp te verkrijgen van veroordeeld seriemoordenaar Cheng Chun-chin, inmiddels uit de gevangenis en net als zij begiftigd met een extreem goede neus. De twee draaien om elkaar heen om iets van de ander te leren of te verkrijgen zonder zelf teveel weg te geven. In een tussenhoofdstuk wordt Chengs leven beschreven, hoe hij nooit zijn draai kon vinden en hoe dat uiteindelijk uitliep op moorden.

Cheng laat nergens het achterste van zijn tong zien en blijft steeds een sluimerend gevaar, maar hij zet Yang Ning toch op een veelbelovend spoor: er zijn meerdere zelfmoorden geweest – of waren het toch moorden? – die iets gemeen hebben met deze laatste. Als Yang Ning dieper in het leven van de slachtoffers graaft, komt ze een pedofiel op het spoor die kinderen verkracht. Ook zijn leven wordt beschreven in een tussenhoofdstuk: hoe hij zijn geaardheid ontdekt, hoe hij die probeert te onderdrukken, poogt een relatie met een meisje gaande te houden, daar niet in slaagt, uiteindelijk toch weet te trouwen en twee kinderen krijgt, maar intussen nog altijd af en toe een kind misbruikt en vermoordt.

Yang Ning begint steeds sterker te vermoeden – of wil ze zichzelf ervan overtuigen? – dat de dood van haar broertje Yang Han geen zelfmoord was maar ook een moord. Ze reist terug naar haar ouderlijk huis, dat ze na de middelbare school zo snel mogelijk had ontvlucht, om daar naar aanwijzingen te zoeken. In flashbacks lezen we over haar jeugd: haar vader die haar moeder had laten zitten, haar moeder die helemaal geen kind had gewild, of in elk geval nog niet, hoe moeder de kinderen Yang Ning en Yang Han verwaarloost. Moeder zegt daadwerkelijk eens tegen de kleine Yang Ning dat ze wilde dat die nooit geboren was. Geen wonder dat Yang Ning slechts met fysieke tegenzin teruggaat.

In haar ouderlijk huis ontdekt ze tussen de spullen van haar broertje inderdaad een aanwijzing die haar op het spoor zet van de werkelijke moordenaar, en ook over zijn leven lezen we: hoe zijn moeder van zijn tweelingbroer hield, maar niet van hem, hoe hij met Das Parfum-technieken de geur van zijn broer weet te bottelen om zo de liefde van zijn moeder proberen te winnen. Uiteindelijk pleegt de tweelingbroer zelfmoord.

Maar ook het leven van hún moeder is traumatisch geweest: na een moeizame start in de grote stad ontmoet ze een lieve mecanicien, met wie ze trouwt, maar nog als ze zwanger is van hun tweeling worden ze samen aangereden door een truck. Hij is dood, zij gehandicapt, en moet nu vanuit een rolstoel voor haar pasgeboren tweeling zorgen.

Trauma brengt trauma voort, een kapot gezin zorgt voor weer nieuwe kapotte gezinnen, en dat is tussen het bloed, de narigheid en de vele doden het eigenlijke onderwerp van deze gruweldetective.

Is dit een goed boek: ja. Het thema wordt zorgvuldig uitgewerkt, voor elk personage en elke verwikkeling neemt Hsiao ruim de tijd, en er volgen steeds nieuwe verwikkelingen die je doen doorlezen. Is dit een leuk boek: nee. Narigheid, de ene pagina na de andere. Moet u dit boek lezen: ja, absuluut, als u graag narigheid en horror leest.

Besproken: Voor we monsters werden 《成為怪物以前》 door Katniss Hsiao 蕭瑋萱 (Nieuw Taipei 新台北市: Ink 印刻, 2022). Nog geen Nederlandse vertaling, wel een Duitse: Das Parfüm des Todes, vertaald door Karin Betz.

* Ik gebruik ‘Chinees’ hier in de betekenis ‘behorende tot de culturele traditie die uit China stamt’, niet in de betekenis ‘behorende bij de Volksrepubliek China’. We hebben in het Nederlands nou eenmaal geen verschillende woorden voor 华 en 中国. 

Wat namen zeggen in Het diner... van Chang Kuo-li

Ik ben bezig in de roman 《張大千與張學良的晚宴》 Het diner van Zhang Daqian en Zhang Xueliang van 張國立 Chang Kuo-li. Op een of andere manier had ik in mijn hoofd dat dit boek zou gaan over de onvervaarde krijgsheer Zhang Xueliang in Noord-China tijdens de burgeroorlog, maar het blijkt te gaan over de tachtigjarige Zhang Xueliang onder huisarrest in Taipei. Evengoed is het een leuk boek.

Ik ben veel Taiwanese literatuur aan het lezen de laatste tijd, en toevallig of niet, het zijn eigenlijk allemaal boeken met een Taiwanees perspectief: personages wier familie al vele generaties in Taiwan woont, die afkomstig zijn uit niet al te rijke gezinnen in kleine dorpen, die Taiwanees (Hokkien) praten met hun ouders. Dit boek zit juist heel erg in het Vastelander-perspectief en dat is voor de afwisseling interessant.

Nog afgezien van de setting en het verhaal kan je het zien aan de namen. Te beginnen met de naam van de auteur: 張 Chang komt wel voor in Taiwan, maar is in China veel algemener. 國 Kuo, land, is de Republiek China, gesticht door Sun Yat-sen en lange tijd geleid door Chiang Kai-shek. In die wereld is Taiwan geen 國.

De personages in het boek hebben familienamen als 張 Zhang (de twee titelpersonages), 王 Wang, 李 Li en 于 Yu – niet dat een Taiwanees niet zo kan heten, maar minder vaak. Taiwanezen heten 陳 Chen en 林 Lin.

Een schooljongen heeft de naam 台生 Tai-sheng gekregen, ‘geboren op Taiwan’. Onmiskenbaar het soort naam dat een van het Chinese vasteland gevluchte familie geeft aan een telg die, hoe ongebruikelijk, wordt geboren op dit verre vreemde eiland. Dat legde schrijfster Lung Ying-tai 龍應台, die ook al zo’n naam heeft, uit in haar 《大江大海》. Een Taiwanese familie noemt haar kind niet ‘geboren in Taiwan’, want in zo’n familie worden al generaties lang alle kinderen geboren in Taiwan, dat is niet iets bijzonders wat je speciaal in de naam moet vastleggen.

(Tijdens mijn eigen tijd in Taiwan ben ik een keer een jongeman tegengekomen die in het Chinees Tai-sheng heette. Zijn vader was dan weer Amerikaan, zodat de jongeman een Engelse achternaam had. Door puur toeval was dat een achternaam die werkelijk perfect paste bij zijn Chinese eigennaam: Mainland. Maar dat terzijde.)

De hoofdpersoon van het boek is een jonge vrouw die namens de geheime politie het vertrouwen moet winnen van Zhang Xueliang, zodat de overheid een oogje op hem kan houden. Zij heet 如雪 Ju-hsueh, ‘[puur en rein] als sneeuw’. Hier in Taiwan hebben we helemaal geen sneeuw, merkt haar nieuwe baas op als hij haar voor het eerst ontmoet. Waar komt je familie vandaan? Uit Noord-China, blijkt. Haar vaders familie dan, want haar moeder is een Taiwanese Hakka.

Boek: Het diner van Zhang Daqian en Zhang Xueliang 《張大千與張學良的晚宴》 door Chang Kuo-li 張國立 (Taipei 台北: Ink 印刻, 2014).

Ook genoemd:

De rivier is breed, de zee is groot: 1949 《大江大海一九四九》 van Lung Ying-tai 龍應台 (Taipei 台北: 天下 Tianxia, 2009).

De eerste zin van De onvindbare stad van Yu Hua

在溪镇有一个人，他的财产在万亩荡。

Zài Xīzhèn yǒu yīge rén, tāde cáichǎn zài Wànmǔdàng.

In – Beekdorp – er is/er bestaat – een mens/man, zijn – bezittingen – in/bij – Tienduizend-[oppervlakte-eenheid]-moeras/broekland.

Deze rén is hoofdpersoon Lin Xiangfu, blijkt al snel, en de zin is een vooruitwijzing: het duurt nog heel wat jaren (en hoofdstukken) voor hij zich daadwerkelijk gevestigd heeft in Xizhen (in mijn vertaling houdt Beekdorp toch maar zijn Chinese naam) en die bezittingen heeft verworven.

Deze eerste zin is op zich niet ingewikkeld.

Lees op de site van boekhandel Athenaeum wat er wél ingewikkeld is aan het vertalen van De onvindbare stad, en hoe ik er toch in geslaagd ben.