Shorbulak - Zhang Xianliang

Filmposter voor Shorbulak, 1984.

In 2004-2005 studeerde ik in Taiwan en volgde ik lessen Hedendaagse Chinese literatuur. Ons klasje van vijf, zes gevorderde buitenlandse studenten las onder leiding van lerares Wu Taoyuan het ene hedendaagse Chinese korte verhaal na het andere en allemaal eindigden ze met treurnis en ellende. Er ging iemand dood, of ze kregen elkaar niet, of iemand bleef midden in de nacht achter bij de spoorlijn, tot onze klas begon te sputteren: we wilden wel eens iets dat goed afliep. Dus toen lazen we 'Shorbulak' en het is inderdaad een hartverwarmend verhaal.

De hoofdpersoon, een vrachtwagenchauffeur in Xinjiang, vertelt ons zijn levensverhaal: afkomstig uit een arm boerengezin in Henan vlucht hij voor de hongersnood om in Xinjiang zijn geluk te beproeven. Hij is een deugdzaam man, beste bedoelingen, een goede daad voor iedereen. Hij heeft de moed om de juiste keuzes te maken: als zijn eerste vrouw van een ander blijkt te houden, is hij verdrietig maar laat hij haar gaan. En uiteindelijk wordt hij voor zijn goede daden beloond met een lieve tweede vrouw en fijn stiefzoontje.

In het hele verhaal komt niet één Oeigoer of Kazakh of andere ethnische minderheid voor, alle personages zijn Han-Chinese pioniers – kolonisten, feitelijk. Het werk van een vrachtwagenchauffeur in deze barre grensgebieden wordt een stuk rooskleuriger gepresenteerd dan het is, want in werkelijkheid moesten die chauffeurs even goed moet uitkijken voor rovers als voor corrupte tolbeambten. ‘Shorbulak’ leest als propaganda. Fijne propaganda, over eerlijke, behulpzame, hardwerkende pioniers die een kale, lege provincie opbouwen en goed voor elkaar zorgen en tevreden zijn met hun eenvoudige leven. Het verhaal is in 1984 zelfs verfilmd.

Tegelijk komen ook de minder mooie aspecten van de recente Chinese geschiedenis wel degelijk voorbij: de hongersnood die volgde op de Grote Sprong Voorwaarts, de Culturele Revolutie, de barre omstandigheden waarin de ‘opgeleide jongeren’ leefden die van de grote steden naar het platteland waren gestuurd. De nadruk ligt op de moed en ijver van de personages, maar eigenlijk is de meeste narigheid die hen overkomt een gevolg van overheidsbeleid of misstanden.

Zhang Xianliang, in Nederland uitgegeven als X.L. Zhang, heeft twintig jaar in strafkampen gezeten en veel van zijn romans spelen zich daar dan ook af. Hij is ook in dit verhaal niet bang om vervelende dingen te noemen, terwijl hij tegelijk een positieve boodschap verkondigt.

Besproken: ‘Shorbulak’, door Zhang Xianliang, vertaald door Anne Sytske Keijser, in Het Trage Vuur nr. 8, september 1999.

Ritueel voltooid – Su Tong

Het Trage Vuur nr. 7
Vertaald door Jeanne Boden

Een folklorist komt aan in een dorpje en hoort daar over een interessant – en schokkend – ritueel: in vroeger dagen werd er eens in de drie jaar ‘een geest geloot’. Alle bewoners trokken een lootje en degene die het lootje met ‘geest’ trok werd in een witte doek gewikkeld, in een groot vat gegooid en door de anderen met stokken doodgeslagen. De folklorist is even geschokt als enthousiast: dat is nog eens een vondst! Hij stelt voor het ritueel nog eens op te voeren en de dorpsbewoners gaan na enig aarzelen akkoord. Het is natuurlijk maar voor de vorm, stelt de folklorist hen gerust.

Ja ja. Het loopt slecht af, natuurlijk.

Dit verhaal is mooi verteld: een beetje magisch realisme (wat is er nou precies gebeurd? Wat is er werkelijk, wat bijgeloof, wat echt onverklaarbaar?), flink wat xungen en een snufje geweld.

Het ‘zoeken naar wortels’, 寻根文学 xungen wenxue, is een literaire stroming uit de jaren ‘80, waarin veel schrijvers teruggrepen op het leven op het platteland en de gebruiken en onderlinge relaties daar. Han Shaogong is een grote naam in dit genre, en dit verhaal deed me in eerste instantie erg aan zijn werk denken.

Su Tong (1963) is in Nederland vooral bekend van zijn verhaal ‘Een schare vrouwen en concubines’, dat is verfilmd door Zhang Yimou als Raise the Red Lantern. Er is nog veel meer werk van hem vertaald, van korte verhalen in Het Trage Vuur tot romans als Rijst en Mijn leven als keizer. Rondgoogelend kwam ik een artikel van Anne Sytske Keijser tegen, in 1994 gepubliceerd in Raster:

Een van de terugkerende thema’s in Su Tongs werk (...) is het oproepen van het verleden. Su Tong doet dit door een verteller (meestal een ‘ik’) episodes uit het leven van diens familieleden en dorpsgenoten te laten reconstrueren. De verteller heeft doorgaans zijn hele leven in de stad gewoond, terwijl de generaties van zijn grootvader en vader nog op het platteland zijn opgegroeid. Hij kent het platteland eigenlijk alleen uit versnipperde verhalen. De verteller wordt gedreven door de instinctieve behoefte om de leemtes in die verhalen op te vullen, om erachter te komen wat er nu werkelijk is gebeurd met een zeker iemand, wat de ware toedracht was bij een bepaalde gebeurtenis. Hij volgt een haast journalistieke aanpak: gesprekken met informanten en bezoeken aan het dorp, gecombineerd met zijn eigen inlevingsvermogen leveren fragmentarische, maar toch sluitende verhalen op. (...) Over veel taferelen hangt een waas dat de exacte waarneming belemmert.

Dit gaat over het korte verhaal ‘Vliegend over mijn ouderlijk dorp Fengyangshu’, maar het beschrijft eigenlijk ook precies ‘Ritueel voltooid’. Het verleden is belangrijk voor Su Tong.

Bij de dood van een middelbare scholiere – Xiao Sa

Het Trage Vuur nr. 7
Vertaald door Audrey Heijns

Bij de rivier de Tamsui in Taipei wordt een verdronken twaalfjarig meisje gevonden, zonder onderbroek aan maar niet verkracht.Wat is er gebeurd? De verteller, een student journalistiek, gaat op onderzoek uit en zo horen we uit verschillende invalshoeken wie dit meisje was en waarom ze is verdronken. De politieman die het onderzoek leidt, de juf op school die haar vertrouwen wilde winnen, haar verdrietige vader wiens huwelijk nu echt instort, de oma van de hoofdverdachte die geen kwaad in hem ziet, zijn vader, die alleen maar kwaad in hem ziet… en tot slot de hoofdverdachte zelf, die bekent. Iedereen liegt, iedereen kijkt alleen vanuit het eigen perspectief en niemand die het meisje echt zag voor wie ze was, begreep wat er in haar omging, alleen hij. (En ook niemand die hem werkelijk zag. Zo vinden ze elkaar.)

Je ziet wel vaker verhalen vanuit verschillende perspectieven, mooi hier is dat ze op verhalende wijze aan elkaar zijn geknoopt via de journalistiekstudent. Misschien een iets gekunstelde oplossing, maar ergens ook natuurlijker dan er alleen een kopje boven te zetten van ‘De agent’, ‘De vader’, ‘De oma’. Goed opgebouwd, dus.

En zo verdrietig, de verspilde moeite, het egoïsme van alle betrokkenen die het tegelijk goed bedoelen. ‘In haar werk behandelt ze vooral de sociale problemen en menselijke relaties die voorkomen in het huidige Taiwan’, vermeldt het inleidinkje over Xiao Sa, en dat is hier goed gelukt.