Rijst - Su Tong

Omslag van Rijst.

Als in zijn dorp de gehele rijstoogst mislukt door een overstroming, ergens in de jaren 1920, wijkt de jonge Wulong uit naar de grote stad. Vanaf dat moment draait zijn leven alleen nog maar om rijst. Rijst is alles wat yang is: rijst is leven, rijst is macht, rijst is zekerheid, rijst is een man die een vrouw penetreert. Rijst is belangrijker nog dan geld, en als Wulong eens geld heeft, koopt hij daar in zekere zin weer rijstbenodigheden van: gouden tanden om rijst mee te eten en land in zijn geboortedorp om rijst op te verbouwen.

Wulong vindt na zijn aankomst in de grote stad een baantje in een rijsthandel. Hij trouwt eerst met de ene dochter, maar als zij met haar bastaardkind de benen neemt naar haar rijke en machtige minnaar, neemt hij de andere tot vrouw. Hij krijgt drie kinderen, maar de oudste, Misheng (‘rijstgeboren’) vermoordt zijn zusje als ze nog kinderen zijn. Zoons Misheng en Chaisheng willen allebei niet deugen. Ook Wulong zelf laat zich niet meer van het slechte pad afbrengen. Zijn ene schoondochter zoekt met iedereen ruzie om te voorkomen dat ze zelf op de kop gezeten wordt, de andere gaat ervandoor met de neef van de familie als die opeens weer opduikt. Alleen de vrouw des huizes, Wulongs echtgenote, doet niks duidelijk verkeerd, maar zij moet het allemaal maar ondergaan. Behalve over rijst gaat dit boek dus vooral over alle mogelijke ellende die mensen elkaar kunnen aandoen: mishandeling, geweld, honger, moord, verkrachting, meer moord, oorlog, marteling, diefstal, overspel…

Tegen het einde van zijn leven is Wulong stukje bij beetje steeds meer afgetakeld: gaande het boek raakt hij een teen en een oog kwijt, daarna begint hij weg te rotten door de syfilis, als hij wordt opgepakt door de Japanners wordt hij gemarteld tot er bijna niks meer van hem over is en wordt hem ook zijn andere oog uitgestoken. Aan het eind van het boek heeft hij alleen zijn gouden tanden nog. Geheel onttakeld onderneemt hij samen met Chaisheng een reis terug naar zijn geboortedorp. Hij heeft daar land gekocht, maar voor de zekerheid neemt hij ook een wagonlading rijst mee. Onderweg sterft hij, liggend in de rijst. Nauwelijks heeft hij zijn laatste adem uitgeblazen of Chaisheng trekt hem de gouden tanden uit de mond, om ze op te bergen in het kistje waar Wulong een handvol rijst in bewaarde.

Dit is Su Tongs eerste roman. De schrijver (1963) schreef dit boek in 1990-1991, toen hij nog geen dertig jaar oud was. Ik zou me verbazen over het vele geweld dat erin voorkomt en de vuiligheid, ware het niet dat hij die thematiek gemeen heeft met andere schrijvers van zijn generatie als Yu Hua en Mo Yan. Hoewel ik over het algemeen geen liefhebber ben van boeken zo vol met zinloos geweld, waarin niemand gespaard wordt en ook niemand werkelijk lijkt te deugen, is Rijst ontegenzeggelijk een goed boek - het is strak opgebouwd, de motieven zijn effectief ingezet, de personages zijn geloofwaardig in hun wereld - en ik heb het daardoor toch met waardering gelezen.

Besproken: Rijst door Su Tong, vertaald door Mark Leenhouts (Breda: De Geus, 1997).

Zhang Yueran in Leiden op 2 mei

Zhang Yueran.

Dit jaar is Zhang Yueran gastschrijfster van het Confucius Instituut van de Universiteit Leiden (CILU). Zhang Yueran (Jinan, 1982) is een van de invloedrijkste jonge schrijvers in China. Ze begon op haar veertiende met schrijven en publiceerde in de jaren daarna in toonaangevende Chinese literaire tijdschriften. Sindsdien heeft ze verschillende verhalenbundels en romans gepubliceerd, waaronder de bundel Tien liefdes en de roman Cocon. Veel van haar verhalen zijn sprookjesachtig en surrealistisch, maar haken tegelijk aan bij (duistere kanten van) de dagelijkse realiteit.

In Leiden zal Zhang Yueran optreden bij Old School, waar ik haad zal interviewen. Het interview wordt Chinees-Nederlands getolkt en alle geïnteresseerden zijn welkom. Dus kom ook!

Zhang Yueran geïnterviewd door Annelous Stiggelbout
Plaats: Old School, Pieterskerkhof 4A, 2311 SR Leiden
Datum en tijd: 2 mei 2019, inloop vanaf 19:30, aanvang 20:00
Taal: Chinees (Mandarijn) en Nederlands
Toegang is gratis en het CILU biedt alle bezoekers een drankje aan.

In samenwerking met uitgeverij De Geus laat het CILU bovendien Zhangs bundel Tien liefdes vertalen. De verhalen in de bundel worden vertaald door acht sinologen, beginnende en meer ervaren, onder redactie van mij. De bundel verschijnt in september bij De Geus.

Dit is de vijfde keer dat het Confucius-instituut zo'n vertaalproject organiseert. Eerder zijn verschenen Hartenvrouw van Su Tong, Krekel, krekel van Bi Feiyu, Rennend door Beijing van Xu Zechen en Flesjes knallen van Yu Hua. Na vier mannen werd het tijd voor een vrouw, vond ook het CILU, dus het project van dit jaar is Tien liefdes van Zhang Yueran.

Dit zijn mooie vertaalprojecten: ervaren vertalers hebben er een leuke klus aan en beginnende vertalers krijgen de kans om te snuffelen aan het vak van literair vertaler, hun werk wordt goed nagekeken door een redacteur en het wordt nog gepubliceerd ook. Verschillende van de auteurs zijn niet eerder in het Nederlands verschenen, dus ook voor hen is het een mooie kans. Bovendien krijgen de vertalers de gelegenheid om met de auteur van gedachten te wisselen, want ook altijd zeer nuttig is.

Ritueel voltooid – Su Tong

Het Trage Vuur nr. 7
Vertaald door Jeanne Boden

Een folklorist komt aan in een dorpje en hoort daar over een interessant – en schokkend – ritueel: in vroeger dagen werd er eens in de drie jaar ‘een geest geloot’. Alle bewoners trokken een lootje en degene die het lootje met ‘geest’ trok werd in een witte doek gewikkeld, in een groot vat gegooid en door de anderen met stokken doodgeslagen. De folklorist is even geschokt als enthousiast: dat is nog eens een vondst! Hij stelt voor het ritueel nog eens op te voeren en de dorpsbewoners gaan na enig aarzelen akkoord. Het is natuurlijk maar voor de vorm, stelt de folklorist hen gerust.

Ja ja. Het loopt slecht af, natuurlijk.

Dit verhaal is mooi verteld: een beetje magisch realisme (wat is er nou precies gebeurd? Wat is er werkelijk, wat bijgeloof, wat echt onverklaarbaar?), flink wat xungen en een snufje geweld.

Het ‘zoeken naar wortels’, 寻根文学 xungen wenxue, is een literaire stroming uit de jaren ‘80, waarin veel schrijvers teruggrepen op het leven op het platteland en de gebruiken en onderlinge relaties daar. Han Shaogong is een grote naam in dit genre, en dit verhaal deed me in eerste instantie erg aan zijn werk denken.

Su Tong (1963) is in Nederland vooral bekend van zijn verhaal ‘Een schare vrouwen en concubines’, dat is verfilmd door Zhang Yimou als Raise the Red Lantern. Er is nog veel meer werk van hem vertaald, van korte verhalen in Het Trage Vuur tot romans als Rijst en Mijn leven als keizer. Rondgoogelend kwam ik een artikel van Anne Sytske Keijser tegen, in 1994 gepubliceerd in Raster:

Een van de terugkerende thema’s in Su Tongs werk (...) is het oproepen van het verleden. Su Tong doet dit door een verteller (meestal een ‘ik’) episodes uit het leven van diens familieleden en dorpsgenoten te laten reconstrueren. De verteller heeft doorgaans zijn hele leven in de stad gewoond, terwijl de generaties van zijn grootvader en vader nog op het platteland zijn opgegroeid. Hij kent het platteland eigenlijk alleen uit versnipperde verhalen. De verteller wordt gedreven door de instinctieve behoefte om de leemtes in die verhalen op te vullen, om erachter te komen wat er nu werkelijk is gebeurd met een zeker iemand, wat de ware toedracht was bij een bepaalde gebeurtenis. Hij volgt een haast journalistieke aanpak: gesprekken met informanten en bezoeken aan het dorp, gecombineerd met zijn eigen inlevingsvermogen leveren fragmentarische, maar toch sluitende verhalen op. (...) Over veel taferelen hangt een waas dat de exacte waarneming belemmert.

Dit gaat over het korte verhaal ‘Vliegend over mijn ouderlijk dorp Fengyangshu’, maar het beschrijft eigenlijk ook precies ‘Ritueel voltooid’. Het verleden is belangrijk voor Su Tong.