Wat namen zeggen in Het diner... van Chang Kuo-li

Ik ben bezig in de roman 《張大千與張學良的晚宴》 Het diner van Zhang Daqian en Zhang Xueliang van 張國立 Chang Kuo-li. Op een of andere manier had ik in mijn hoofd dat dit boek zou gaan over de onvervaarde krijgsheer Zhang Xueliang in Noord-China tijdens de burgeroorlog, maar het blijkt te gaan over de tachtigjarige Zhang Xueliang onder huisarrest in Taipei. Evengoed is het een leuk boek.

Ik ben veel Taiwanese literatuur aan het lezen de laatste tijd, en toevallig of niet, het zijn eigenlijk allemaal boeken met een Taiwanees perspectief: personages wier familie al vele generaties in Taiwan woont, die afkomstig zijn uit niet al te rijke gezinnen in kleine dorpen, die Taiwanees (Hokkien) praten met hun ouders. Dit boek zit juist heel erg in het Vastelander-perspectief en dat is voor de afwisseling interessant.

Nog afgezien van de setting en het verhaal kan je het zien aan de namen. Te beginnen met de naam van de auteur: 張 Chang komt wel voor in Taiwan, maar is in China veel algemener. 國 Kuo, land, is de Republiek China, gesticht door Sun Yat-sen en lange tijd geleid door Chiang Kai-shek. In die wereld is Taiwan geen 國.

De personages in het boek hebben familienamen als 張 Zhang (de twee titelpersonages), 王 Wang, 李 Li en 于 Yu – niet dat een Taiwanees niet zo kan heten, maar minder vaak. Taiwanezen heten 陳 Chen en 林 Lin.

Een schooljongen heeft de naam 台生 Tai-sheng gekregen, ‘geboren op Taiwan’. Onmiskenbaar het soort naam dat een van het Chinese vasteland gevluchte familie geeft aan een telg die, hoe ongebruikelijk, wordt geboren op dit verre vreemde eiland. Dat legde schrijfster Lung Ying-tai 龍應台, die ook al zo’n naam heeft, uit in haar 《大江大海》. Een Taiwanese familie noemt haar kind niet ‘geboren in Taiwan’, want in zo’n familie worden al generaties lang alle kinderen geboren in Taiwan, dat is niet iets bijzonders wat je speciaal in de naam moet vastleggen.

(Tijdens mijn eigen tijd in Taiwan ben ik een keer een jongeman tegengekomen die in het Chinees Tai-sheng heette. Zijn vader was dan weer Amerikaan, zodat de jongeman een Engelse achternaam had. Door puur toeval was dat een achternaam die werkelijk perfect paste bij zijn Chinese eigennaam: Mainland. Maar dat terzijde.)

De hoofdpersoon van het boek is een jonge vrouw die namens de geheime politie het vertrouwen moet winnen van Zhang Xueliang, zodat de overheid een oogje op hem kan houden. Zij heet 如雪 Ju-hsueh, ‘[puur en rein] als sneeuw’. Hier in Taiwan hebben we helemaal geen sneeuw, merkt haar nieuwe baas op als hij haar voor het eerst ontmoet. Waar komt je familie vandaan? Uit Noord-China, blijkt. Haar vaders familie dan, want haar moeder is een Taiwanese Hakka.

Boek: Het diner van Zhang Daqian en Zhang Xueliang 《張大千與張學良的晚宴》 door Chang Kuo-li 張國立 (Taipei 台北: Ink 印刻, 2014).

Ook genoemd:

De rivier is breed, de zee is groot: 1949 《大江大海一九四九》 van Lung Ying-tai 龍應台 (Taipei 台北: 天下 Tianxia, 2009).

Wat is er dit jaar verschenen: 2025

Het is een goed jaar geweest voor de literatuur vertaald uit het Chinees (en alsof dat niet genoeg is, belooft volgend jaar ook weer een goed jaar te worden.) Wat een diverse verzameling ook: niet alleen fictie en poëzie, maar ook memoires en filosofie deze keer.

Het grote nieuws was natuurlijk de Nijhoff-prijs voor Mark Leenhouts, voor zijn vele en zeer goede literaire vertalingen uit het Chinees. Van hedendaagse tot klassieke literatuur en nu zelfs de adviezen en filosofie van Sunzi, hij kan het allemaal. In de masterclass die hij gaf naar aanleiding van de toekenning van de prijs werd weer eens duidelijk hoe goed Leenhouts erin is om mooi Chinees over te zetten naar mooi Nederlands, zo vrij als nodig en zo precies als mogelijk.

Fictie

Huize Zwaan
Zhang Yueran
Vertaling Annelous Stiggelbout

Kindermeisje Yu Ling beraamt met haar vriend een plan: ze zullen het zoontje van de rijke familie waarvoor ze werkt ontvoeren en met het losgeld samen een fijn leven gaan leiden. Maar halverwege de ontvoering krijgt Yu Ling bericht dat vader is opgepakt. Moeder heeft ook al de wijk genomen, dus nu is er niemand meer om losgeld te betalen – en überhaupt niemand meer om voor het jongetje te zorgen.
Vanuit dat gegeven onderzoekt Zhang Yueran klassenverschillen in de Chinese maatschappij, en ook de positie van vrouwen (zowel rijk als arm, beide niet te benijden), van huispersoneel… Weer een heel rijk boek.

 
Ik heb dit boek in één ruk uitgelezen en vervolgens ook in één ruk uitvertaald. Binnen nauwelijks een half jaar nadat ik begon met vertalen lag het in de winkel, zo snel is het nog nooit gegaan.

Verhalen bij het snuiten van de lamp
Qu You, Li Changqi, Shao Jingzhan
Vertaling Piet Rombouts

Een dozijn verzamelde chuanqi, klassieke Chinese wonderverhalen. Geesten, spoken en andere bovennatuurlijke zaken, het boek is in de Ming-dynastie zelfs een poosje verboden geweest voor zulke ongepaste inhoud.

Filosofie

De kunst van het oorlogvoeren

Sunzi
Vertaling Mark Leenhouts

‘Alles staat erin, alleen de atoombom niet’, placht mijn docent B.J. Mansvelt Beck te zeggen over Sunzi’s klassieker. Er zijn al vele, vele, vele vertalingen en interpretaties van, zijn tips worden niet alleen gelezen door militairen: er is ook Sun Tzu voor managers, Sun Tzu voor advocaten, Sun Tzu voor vrouwen, en dat is nog maar de eerste pagina van zoekresultaten op bol.com.
Maar dit is de eerste keer dat deze belangrijke klassieker integraal rechtstreeks naar het Nederlands is vertaald. En Sunzi is niet alleen praktisch, maar ook beschouwend: ‘Het uitgangspunt van zijn betoog is zelfs dat fysieke oorlog in feite zo lang mogelijk vermeden moet worden, alleen al om verspilling van kracht, mensen en middelen tegen te gaan. Er zit een taoïstische, door de natuur ingegeven kant aan die instelling, evenals aan de afwezigheid van een beroep op de confucianistische deugd of de heroïek van het slagveld.’

Maak kennis met Laozi

Vertaling Jan De Meyer

Nog een klassieker: de Daodejing, ook wel de Laozi. Adviezen aan de heerser van een land, maar Laozi's filosofie is ook van nut voor het gewone leven. Net als Sunzi al vele malen vertaald, en net als Sunzi lang niet altijd met de zorgvuldigheid die nodig zijn voor een echte goede vertaling. Dus het is mooi dat deze er is: de eerste vertaling rechtstreeks naar het Nederlands naar de commentaren van Sima Chengzhen, door sinoloog, filosoof en eminent vertaler Jan De Meyer.

‘Het sterke van de tekst is dat hij levenswijsheid bevat voor iedereen. Het gaat steeds over het cultiveren van iets wat al in jezelf aanwezig is – worden wat je diep vanbinnen al bent. Het geluk zit in het cultiveren van het talent dat in je zit. En iedereen heeft zo’n talent,' zegt De Meyer erover.

Meester Guans Technieken van het hart
Vertaling Carlo Hover

De Guanzi, traditioneel toegeschreven aan filosoof en staatsman Guan Zhong, handelt over de ideeën over politieke economie die zich ontwikkelde tijdens de periode van Lente en Herfst. De Guanzi behandelt allerlei uiteenlopende onderwerpen; dit boek is een vertaling van de vier verhandelingen over de 'technieken van het hart' (心術).

 
‘De hier vertaalde geschriften over de technieken van het hart schetsen vanuit een vooral daoïstische invalshoek een sterk lichamelijke psychologie van zelfcultivering en politiek bestuur. Dat vertoont kenmerken van wat we tegenwoordig 'biopolitiek' noemen. De vertaling en analyse van deze teksten wil die bron ontsluiten en verkennen wat die ons hier en nu misschien nog te zeggen heeft.’

Memoires

Ik bezorg pakketjes in Beijing

Hu Anyan

Vertaling Silvia Marijnissen

Hu Anyan bezorgt, zoals de titel al zegt, pakketjes, en heeft daarvoor en daarna ook allerlei andere laagbetaalde baantjes, maar wat hij echt wil is schrijven. Zijn boek over zijn verschillende banen sloeg zeer aan bij de Chinese lezers en is nu ook in het Nederlands te lezen. Ik heb het nog niet gelezen, maar ben benieuwd of er parallellen zijn met de uitbuiterij in Nederland: hoe is het hier voor de pakketbezorgers, distributiecentrummedewerkers, fruitplukkers en andere laagbetaalde arbeidsmigranten?

Twaalf momenten

Louis Hothothot

Chinees-Nederlandse filmmaker Louis Hothothot kijkt terug op zijn jeugd: hij was het tweede kind, de zoon zo felbegeerd dat zijn ouders daarvoor de regels van het eenkindbeleid wilden breken, maar wat betekende dat voor hem, en zijn oudere zus? Vertaald door Céline Linssen, in samenspraak met de auteur.  

Poëzie

Dochters

Ling Yu
Vertaling Silvia Marijnissen

Silvia Marijnissen komt ook dit jaar met een bundel uit het Chinees vertaalde poëzie, deze keer werk van de Taiwanese Ling Yu. ‘In een nu eens vertellende en dan weer spaarzame, bijna minimalistisch stijl wisselt ze herinneringen aan haar moeder en haar eigen jeugd af met meer filosofische bespiegelingen. Bedachtzaam en gevoelig onderzoekt ze wat het betekent om een vrouw te zijn in een patriarchale maatschappij.’

Nu in paperback

Berg en water
Vertaling Silvia Marijnissen

Een collectie klassieke Chinese landschapspoëzie, oorspronkelijk verschenen in 2013 en nu in paperback verkrijgbaar.

De droom van de rode kamer
Cao Xueqin
Vertaling Silvia Marijnissen, Anne Sytske Keijser en Mark Leenhouts

Het was dé literaire gebeurtenis van 2021: de eerste integrale vertaling rechtstreeks uit het Chinees van deze klassieker. Jia Baoyu, telg van een rijke en machtige familie, groeit met zijn nichtjes op in een prachtige tuin en verspilt zijn tijd met lezen, poëzie schrijven en partijtjes. Maar er zitten nog veel meer lagen in deze roman.
Deze magistrale vertaling was ook nog heel mooi uitgegeven, met vier gebonden delen in cassette. Aan de andere kant is het voordeel van deze paperback-uitgave dat hij niet alleen veertig euro goedkoper is, maar ook dunner, dus dan blijft er ruimte over in de boekenkast voor nog meer mooie boeken.

En dat is 'm voor dit jaar! Ook met dank aan Audrey Heijns, die Verretaal beheert en me daardoor elk jaar kan wijzen op titels die ik gemist heb voor deze lijst.

2026 belooft opnieuw een mooi jaar te worden: we trappen af met De onvindbare stad van Yu Hua (eindelijk verschijnt-ie dan!), gaan meteen verder met een serie van drie bundels uit en over Taiwan, en dan kunnen we alvast wachten op nog drie Taiwanese romans die as we speak worden vertaald. En dat zijn alleen nog maar de projecten die al in de pijplijn zitten en waarvan ik gehoord heb.

Wat is er dit jaar verschenen: 2024

Niet zo bijster veel, blijkt! Net genoeg om dit een lijstje te noemen.

Poëzie

De nachtwaker 
Yu Kwang-chung
Vertaling Silvia Marijnissen

Silvia Marijnissen bouwt nog altijd gestaag voort aan haar groeiende oeuvre vertaalde Chineestalige poëzie. De oogst van dit jaar is deze bundel van Yu Kwang-chung. Geboren in Nanjing, ontheemd door de Chinese burgeroorlog en uiteindelijk in Taiwan terechtgekomen, zoals velen in zijn generatie. 'Het existentiële drama van de hele generatie schrijvers die China rond 1949-1950 verliet en zich in Taiwan vestigde, leidde tot een gevoel van ontheemding dat Yu Kwang-chung nooit meer heeft verlaten. ... Het heeft gedichten opgeleverd die net zoals de klassieke poëzie getuigenis afleggen van de tijd waarin hij leefde.'

Vijf gedichten van Liu Xia in Terras
Vertaling Daan Bronkhorst

Ook Daan Bronkhorst vertaalt al jaren poëzie, uit het Chinees en andere talen, onder andere voor verschillende bundels voor Amnesty. Voor Terras nr. 25 vertaalde hij vijf gedichten van Liu Xia: 'Een vogel en nog een vogel', 'Zwart zeil', 'Tirade', 'Fragment 8' en 'Niets te zeggen'. De Chinese dichteres en kunstenares Liu Xia is ook bekend als de weduwe van Nobelprijswinnaar Liu Xiaobo. Na jaren onder huisarrest te hebben geleefd kon ze in 2018 uitwijken naar Berlijn, waar ze nog steeds woont.

Proza

Gesprekken bij het groene traliewerk
Liu Fu
Vertaling Piet Rombouts

Ten slotte Piet Rombouts: ook al jaren actief, maar bijna in het geheim. Rombouts heeft in eigen beheer al een hele lijst boeken uitgegeven: een aantal nieuwe verhalen van Rechter Tie, en allerlei vertalingen van oudere teksten, van Feng Menglong tot Lei Jin – maar dan moet je wel weten dat ze er zijn, want ze worden nergens besproken (jammer eigenlijk), ze hebben geen website, en je moet haast de vertaler kennen om te weten dat ze bestaan.

Gelukkig zijn ze wel gewoon te koop, en bij Libris zijn het voorwoord en het eerste verhaal in te zien. Gesprekken bij het groene traliewerk bevat eenentwintig zogenoemde chuanqi, een soort sprookjes uit het oude China, vaak met bovennatuurlijke elementen, en anekdotes van beroemde literaten en staatslieden. De meeste verhalen dateren uit de 11de eeuw of vroeger.

Over auteur Liu Fu is weinig bekend. Wel weten we dat hij in de 11e eeuw leefde, tijdens de Noordelijke Song-dynastie, en dus heel iemand anders is dan Liu Fu alias Liu Bannong, vernieuwend schrijver uit de vroege 20e eeuw, die naast zijn proza, poëzie en vertalingen ook het karakter 她 voor 'zij/haar' heeft uitgevonden, en meteen een pophit schreef met dat karakter erin.

Kinderboeken

Uitgeverij Clavis bracht elk jaar wel een stapeltje kinderboeken uit, maar dit jaar kon ik niets vinden. Hopelijk heb ik niet goed genoeg gezocht, of is het een tijdelijke pauze.

En dat is alles voor dit jaar. Heb ik iets gemist, laat het me dan vooral weten.

Voor volgend jaar is een rijkere oogst te verwachten. Silvia Marijnissen is voor de verandering bezig met proza, ikzelf heb eindelijk De onvindbare stad van Yu Hua ingeleverd en ben alweer bezig aan het nieuwe boek van Zhang Yueran, en daarnaast zijn er plannen voor meerdere verhalenbundels die volgend jaar zouden moeten verschijnen.

Wat is er dit jaar verschenen: 2023

Het is weer een goed jaar geweest voor Chinese literatuur in Nederlandse vertaling, en dat is een overzicht waard. Ik gebruik de term ‘Chinese literatuur’ voor het gemak maar even in de allerbreedst mogelijke zin, dus in deze lijst niet alleen proza dat in China in het Mandarijn is geschreven door een Han-Chinese auteur, maar ook bijvoorbeeld poëzie uit Taiwan en een roman geschreven in Xinjiang en vertaald uit het Oeigoers.

Fictie

De klacht van de buffel
Diverse auteurs
Vertaling Wilt Idema

China heeft geen grote traditie van dierenverhalen, maar Wilt Idema heeft er in dit boek toch een aantal bij elkaar gebracht. De buffel uit de titel beklaagt zich omdat hij na een heel leven belangeloos hard werken zomaar geslacht wordt. De muizen en de katten voeren oorlog nadat de katten de muizenbruiloft wreed hebben verstoord. De zwaluw keert terug naar zijn nest en treft daar een mussen-familie aan die niet van plan is te vertrekken, zodat de feniks recht moet spreken in deze gevoelige kwestie. Stuk voor stuk fijn vertaald en uitstekend ingeleid.

Hormonen in de nacht
Lu Min
Verschillende vertalers, onder redactie van Annelous Stiggelbout

Tien verhalen over heel gewone mensen, wier heel gewone leven ontspoort door kleine obstakels – vaak veroorzaakt door op hol geslagen hormonen. Nog meer dan over seks gaan deze verhalen over de tijd, verval en de onvermijdelijke dood, maar dan wel met humor en enige absurde situaties.

Het Confucius Instituut Groningen heeft deze bundel mogelijk gemaakt: deze bundels zijn een doorgaand project, waarbij een verhalenbundel van een auteur wordt vertaald door verschillende vertalers, ervaren en minder ervaren, onder redactie van een ervaren vertaler. Doordat China op slot was naar aanleiding van de covid-pandemie kon Lu Min helaas niet naar Nederland komen, maar we hebben haar wel per Zoom vragen kunnen stellen. Twee jaar geleden is dankzij dit project de dichtbundel Ik schrijf gedichten omdat ik een toeval ben verschenen, van Wang Jiaxin, en hopelijk kunnen we komend jaar weer iets moois maken.

De achterstraten
Perhat Tursun
Vertaald via het Engels door Irwan Droog

‘Het boek volgt een naamloze Oeigoerse man die Ürümqi komt. In zijn zoektocht naar een kamer, een plek om de nachten door te brengen, ontmoet hij niets dan koude blikken en afwijzing. Hij zwerft door de achterstraten en dwaalt door de eeuwige dichte mist die de stad teistert.’

Misschien wel de eerste Oeigoerse roman die ooit in het Nederlands verschenen is. Mooi dat uitgeverij Jurgen Maas haar werkgebied verder uitbreidt hiermee. Schrijver Perhat Tursun is, met vele van zijn volksgenoten, inmiddels in een strafkamp verdwenen; de anonieme Oeigoerse vertaler die Perhats Engelse vertaler assisteerde ook.

Notities van een theoreticus
Shi Tiesheng
Vertaling Mark Leenhouts

'Voor Shi Tiesheng, als gerolstoeld schrijver, is lichamelijke beperking altijd een uitgangspunt geweest voor bespiegelingen over het menselijke gebrek in het algemeen. "Hardop nadenkend" laat hij in dit eigenzinnige zelfportret zijn eigen herinneringen samenvloeien met herinneringen aan een handvol anderen, mensen van wie hij het leven op verschillende manieren door het lot getekend ziet.' Een van de meest geliefde schrijvers van China, nu eindelijk eens uitgebreid in het Nederlands vertaald.

De spijker
Zhang Yueran
Vertaling Annelous Stiggelbout

Li Jiaqi komt na achttien jaar afwezigheid weer terug in de wijk waar ze is opgegroeid, en ontmoet daar haar jeugdvriend Cheng Gong weer. In een lange donkere nacht vertellen ze elkaar over hun jeugd en hoe het hen sindsdien vergaan is, en langzaam wordt duidelijk hoe het lot van hun families met elkaar verbonden is door gruweldaden begaan tijdens de Culturele Revolutie, en hoe die ook henzelf nog altijd tekenen. Een van de beste boeken van het jaar volgens Volkskrant én NRC én FD.


Poëzie

Silvia Marijnissen bouwt nog altijd onvermoeibaar voort aan een breed oeuvre van poëzievertalingen uit het Chinees, en dankzij haar inspanningen zijn dit jaar verschenen:

Als ijzer zo stil
Zheng Xiaoqiong
Vertaling Silvia Marijnissen

Zheng Xiaoqiong was zelf migrantarbeidster: ze heeft jarenlang in fabrieken in Zuid-China gewerkt. Nu schrijft ze over migrantarbeiders, en dan vooral de vrouwen onder hen. De compassie en het engagement is duidelijk te lezen in haar gedichten en ze wil met haar poëzie de omstandigheden tonen waarin onze spullen gemaakt worden. Ze toont in haar poëzie de menselijkheid van de arbeiders, hun dromen en wensen, hun ideeën over hun werk en de spullen die ze maken, maar ze is zich ook zeer bewust van het grotere plaatje: milieuverontreiniging door fabrieken; de disruptie van gemeenschappen door de industrialisatie; de kloof tussen arm en rijk, niet alleen in China, maar ook elders in de wereld, en het daaruit voortkomend populisme en conservatisme.

Levenslijn
Yinni
Vertaling Silvia Marijnissen

'Veel gedichten van Yinni zijn absurdistisch, recht voor de raap, humoristisch, en richten zich op de absurditeit en tegenstrijdigheden van het moderne leven. Poëzie is voor haar essentieel om te overleven, zoals blijkt uit het voorwoord van haar vijfde dichtbundel: ‘Voor ik poëzie begon te schrijven was ik slechts een rondtrekkend lijk.’ Haar zeer persoonlijke werk is wars van conventies, en haar ontluisterende observaties, emoties, verwarring, pijn, boosheid, zwakheden of verwondering tonen een moeizame relatie met de wereld. De personages die Yinni ons voorschotelt zijn dan ook vaak onaangepast of voelen zich verloren in een wereld waarvan de ‘regels’ hen ontgaan.'

Kinderboeken

Duan Xuefei, Het groene land
Jin Xiaoyu, De appelboom van opa Knor
Chen Zhou, Wat eten we vandaag?
Cedar Wang (Wang Zihuan), Codebreker Charlotte
Wen Ermin, Bootje van papier
Liu Hao, De worstelaars van het grasland

Kinderboekenuitgeverij Clavis geeft nu al best een tijd elk jaar weer een stapeltje Chinese kinderboeken uit, vooral prentenboeken. De oogst aan onderwerpen is dit jaar is weer divers: van een Mongoolse worstelaar tot een geheimzinnige code uit de Tweede Wereldoorlog tot een boom met lekkere appels. Jammer wel dat ik nergens kon terugvinden wie deze boeken in het Nederlands heeft vertaald, het staat zelfs niet in het colofon. (Misschien Lise Merken, sinologe die bij Clavis verantwoordelijk is voor de buitenlandse rechten?) 

*** 

Zelf vertaal ik langzaam maar gestaag verder aan Wencheng, de nieuwste van de beroemde schrijver Yu Hua. Hij is nog lang niet af, maar hij komt!

In Taipei, maar niet van Taipei

 

De titel van Taipeiers (Taibeiren 《台北人》) is geleend van het boek Dubliners van James Joyce, maar de centrale tragiek van Taipeiers is dat de personages juist géén Taipeiers zijn. Ze zijn Shanghainezen, Sichuanezen, ze komen uit Guilin in het zuiden, uit Beijing in het noorden. Ze wonen in Taipei, maar het is niet hun thuis. Hun thuis is elders.

De bundel Taipeiers (Taibeiren 《台北人》) van Pai Hsien-yung verscheen in 1971, nadat de verhalen vanaf 1966 los van elkaar waren gepubliceerd in het Taiwanese tijdschrift Moderne literatuur (Xiandai wenxue 現代文學). De titel van het boek is geleend van het boek Dubliners van James Joyce, maar de centrale tragiek van Taipeiers is dat de personages juist géén Taipeiers zijn. Ze zijn Shanghainezen, Sichuanezen, ze komen uit Guilin in het zuiden van China, uit Beijing in het noorden. Ze wonen in Taipei, hoofdstad van Taiwan, maar het is niet hun thuis. Hun thuis is elders.

Taiwan is tegenwoordig feitelijk een zelfstandig land, maar het is in de loop van zijn geschiedenis in vele verschillende handen geweest. Vanaf 1895 was het een Japanse kolonie. Nadat Japan in 1945 de Tweede Wereldoorlog had verloren, werd het eiland teruggegeven aan China. China, dat was op dat moment de Republiek China, geleid door Chiang Kai-shek en zijn nationalistische partij, de Kuomintang (KMT). Zo werd Taiwan dus onderdeel van de Republiek China.

De KMT was sinds 1927 in oorlog met de Chinese Communistische Partij (CCP). Tijdens de Tweede Wereldoorlog hadden de twee kampen samen opgetrokken tegen de Japanners, maar toen die eenmaal verslagen waren, pakten ze hun burgeroorlog weer op. De CCP rukte overal op, de KMT moest zich steeds verder terugtrekken en begon met een grootschalige evacuatie naar een goed verdedigbaar stuk van de Republiek China: het eiland Taiwan. Ambtenaren, het leger, hun familieleden, overheidsreserves, de kunstschatten uit het Paleismuseum: allemaal werden ze naar Taiwan verscheept, om daar veilig af te wachten tot de KMT het vasteland zou heroveren.

Toen Mao Zedong in 1949 in Beijing de Volksrepubliek China uitriep, was op het heroveren van het vasteland voorlopig geen uitzicht meer. Van de Republiek China was nu alleen Taiwan nog over, waar Chiang Kai-shek en de zijnen regeerden. Alle contact met het Chinese vasteland was afgesneden.

 

Auteur Pai Hsien-yung

De verhalenbundel Taipeiers laat zien wat de gebeurtenissen met de evacués doen. Schrijver Pai Hsien-yung (1937), zelf ook kind van een uitgeweken KMT-generaal, portretteert in deze verhalen personages uit alle lagen van de bevolking, van een prostituee en een tuinman die het weinige wat ze van het leven te verwachten hadden teruggebracht zien worden tot nog minder, tot oud-generaals en dames uit de betere kringen die weliswaar nog altijd in weelde leven, maar elke dag voelen wat ze zijn kwijtgeraakt met hun oude land. Ze zijn afkomstig uit alle hoeken van China, hadden elk een andere plek in de maatschappij, een ander beroep, andere verwachtingen en teleurstellingen. Maar allemaal zijn ze even ontheemd.

De ik-persoon in ‘Eenzame bloem van de liefde’ (‘Gu lian hua’ 孤戀花) was in Shanghai prostituee/operazangeres en is in Taipei afgegleden tot een ordinair bordeel; als ze in Taipei opnieuw een leven voor zichzelf probeert op te bouwen, verliest ze ook haar nieuwe geliefde. De chique echtgenotes in ‘Herfstoverdenkingen’ (‘Qiu si’ 秋思) slijten hun dagen met roddelen en eindeloos mahjong spelen, maar mevrouw Hua is haar thuis en haar man verloren en heeft nu niets meer om naar uit te kijken in haar leven. Tuinman Wang Xiong in ‘Een zee van bloedrode azalea’s) (‘Na pian xue yiban hong de dujuanhua’ 那片血一般紅的杜鹃花) had in Hunan maar een heel simpel leven, in zijn dorp, met een gearrangeerde verloofde; weggerukt van het beetje wat hij had legt hij nu al zijn hoop en liefde in Taiwan, zodat hij zelfs na zijn dood nog naar het eiland blijft haken.

Als ze er al in slagen om hun oude leven te vergeten, is het door het kweken van heel veel eelt op hun ziel. Zhu Qing in ‘Een handvol groen’ (‘Yi ba qing’ 一把青) was in Nanjing de jonge bruid van een piloot en ging er bijna aan onderdoor toen hij omkwam bij gevechten in de oorlog. In Taipei begint ze een nieuw leven en krijgt ze zelfs weer kennis aan een nieuwe jonge piloot, maar als hij omkomt bij een oefening pakt ze bijna zonder enige hapering haar bezigheden weer op.

En zelfs de meest succesvolle, gevierde personages kijken met niet alleen nostalgie maar zelfs verdriet terug naar het verleden en het vasteland. Generaal Meng-yang in ‘Requiem van Liang Fu’ (‘Liangfu yin’ 梁父吟) wil na de herovering van het Chinese vasteland thuis worden herbegraven, maar tussen de regels door is wel te lezen dat hij en zijn oude strijdmakkers zelf misschien ook al weten dat dat niet zal gebeuren. Hun kinderen zijn naar Amerika vertrokken en hebben geen boodschap meer aan de Chinese cultuur en de waarden van hun vaders – de oude mannen zijn ook de volgende generatie kwijt. Toch gloort er voor generaal Pu nog hoop: zijn zoon heeft zijn kleinzoon teruggestuurd naar Taiwan, waar de oude man zich over het ventje heeft ontfermd. Hij spreekt nu weer Chinees en kan Tang-gedichten voordragen.

Veel migratieliteratuur, of ze nu over Amerika gaat, of Japan, of welk land dan ook, is optimistisch: hier in het nieuwe land gaan we het maken, of op zijn minst het beste ervan maken. De personages in Taipeiers zijn in zekere zin nog in hetzelfde land – de Republiek China – in dezelfde cultuur en onder dezelfde overheid. Taipei is van hen geworden, het wordt bestuurd door een KMT-regering en iedereen moet hun taal spreken. Desondanks kijken deze personages niet vooruit maar terug: naar vroeger, naar het Chinese vasteland, naar thuis, toen ze gevierd waren en succesvol, toen ze een veelbelovende toekomst zagen voor zichzelf, of een toekomst met de persoon van wie ze hielden. De grenzen van China zijn gaan schuiven, Taipei is van het ene land overgezet naar het andere, en de evacués wonen opeens op een plek die wel hun land is, maar niet hun thuis.

Besproken: Pai Hsien-yung 白先勇. Taipei People 台北人 – Chinese-English Bilingual Edition 中英對照, vertaald door Pai Hsien-yung en Patia Yasin (Hongkong: Chinese University Press, 2000).

Gebruikte literatuur:
Liu Jun 劉俊, Bei min qing huai: Bai Xianyong pingzhuan 悲憫情懷:白先勇評傳 (Medeleven en gevoelens: biografie van Pai Hsien-yung) (Taipei 台北: Erya 爾雅, 1995).
David Der-wei Wang (red.). A New Literary History of Modern China (Cambridge/Londen: Harvard University Press, 2017).

Dit artikel is verschenen in Armada nr 1 van 2023: Elf steden, vele grenzen.

Optekeningen van een vogelverschrikker – Sanmao

Sanmao en José.

Sanmao woonde met haar Spaanse man José een aantal jaar in de Westelijke Sahara, destijds een Spaanse kolonie. Zoals te lezen in Berichten werd het land in 1975 onafhankelijk, waarop het meteen werd ingelijfd door Marokko. De meeste Spanjaarden, zo ook Sanmao en José, ontvluchtten het land. Sanmao’s volgende boek Optekeningen van een vogelverschrikker speelt zich daarom grotendeels af op de Canarische Eilanden, waar de twee na hun vlucht neerstreken.

Lees de rest van mijn bespreking van Optekeningen van een vogelverschrikker op China2025.nl.

Bij de dood van een middelbare scholiere – Xiao Sa

Het Trage Vuur nr. 7
Vertaald door Audrey Heijns

Bij de rivier de Tamsui in Taipei wordt een verdronken twaalfjarig meisje gevonden, zonder onderbroek aan maar niet verkracht.Wat is er gebeurd? De verteller, een student journalistiek, gaat op onderzoek uit en zo horen we uit verschillende invalshoeken wie dit meisje was en waarom ze is verdronken. De politieman die het onderzoek leidt, de juf op school die haar vertrouwen wilde winnen, haar verdrietige vader wiens huwelijk nu echt instort, de oma van de hoofdverdachte die geen kwaad in hem ziet, zijn vader, die alleen maar kwaad in hem ziet… en tot slot de hoofdverdachte zelf, die bekent. Iedereen liegt, iedereen kijkt alleen vanuit het eigen perspectief en niemand die het meisje echt zag voor wie ze was, begreep wat er in haar omging, alleen hij. (En ook niemand die hem werkelijk zag. Zo vinden ze elkaar.)

Je ziet wel vaker verhalen vanuit verschillende perspectieven, mooi hier is dat ze op verhalende wijze aan elkaar zijn geknoopt via de journalistiekstudent. Misschien een iets gekunstelde oplossing, maar ergens ook natuurlijker dan er alleen een kopje boven te zetten van ‘De agent’, ‘De vader’, ‘De oma’. Goed opgebouwd, dus.

En zo verdrietig, de verspilde moeite, het egoïsme van alle betrokkenen die het tegelijk goed bedoelen. ‘In haar werk behandelt ze vooral de sociale problemen en menselijke relaties die voorkomen in het huidige Taiwan’, vermeldt het inleidinkje over Xiao Sa, en dat is hier goed gelukt.