De eerste zin van De onvindbare stad van Yu Hua

在溪镇有一个人，他的财产在万亩荡。

Zài Xīzhèn yǒu yīge rén, tāde cáichǎn zài Wànmǔdàng.

In – Beekdorp – er is/er bestaat – een mens/man, zijn – bezittingen – in/bij – Tienduizend-[oppervlakte-eenheid]-moeras/broekland.

Deze rén is hoofdpersoon Lin Xiangfu, blijkt al snel, en de zin is een vooruitwijzing: het duurt nog heel wat jaren (en hoofdstukken) voor hij zich daadwerkelijk gevestigd heeft in Xizhen (in mijn vertaling houdt Beekdorp toch maar zijn Chinese naam) en die bezittingen heeft verworven.

Deze eerste zin is op zich niet ingewikkeld.

Lees op de site van boekhandel Athenaeum wat er wél ingewikkeld is aan het vertalen van De onvindbare stad, en hoe ik er toch in geslaagd ben.

Wat is er dit jaar verschenen: 2025

Het is een goed jaar geweest voor de literatuur vertaald uit het Chinees (en alsof dat niet genoeg is, belooft volgend jaar ook weer een goed jaar te worden.) Wat een diverse verzameling ook: niet alleen fictie en poëzie, maar ook memoires en filosofie deze keer.

Het grote nieuws was natuurlijk de Nijhoff-prijs voor Mark Leenhouts, voor zijn vele en zeer goede literaire vertalingen uit het Chinees. Van hedendaagse tot klassieke literatuur en nu zelfs de adviezen en filosofie van Sunzi, hij kan het allemaal. In de masterclass die hij gaf naar aanleiding van de toekenning van de prijs werd weer eens duidelijk hoe goed Leenhouts erin is om mooi Chinees over te zetten naar mooi Nederlands, zo vrij als nodig en zo precies als mogelijk.

Fictie

Huize Zwaan
Zhang Yueran
Vertaling Annelous Stiggelbout

Kindermeisje Yu Ling beraamt met haar vriend een plan: ze zullen het zoontje van de rijke familie waarvoor ze werkt ontvoeren en met het losgeld samen een fijn leven gaan leiden. Maar halverwege de ontvoering krijgt Yu Ling bericht dat vader is opgepakt. Moeder heeft ook al de wijk genomen, dus nu is er niemand meer om losgeld te betalen – en überhaupt niemand meer om voor het jongetje te zorgen.
Vanuit dat gegeven onderzoekt Zhang Yueran klassenverschillen in de Chinese maatschappij, en ook de positie van vrouwen (zowel rijk als arm, beide niet te benijden), van huispersoneel… Weer een heel rijk boek.

 
Ik heb dit boek in één ruk uitgelezen en vervolgens ook in één ruk uitvertaald. Binnen nauwelijks een half jaar nadat ik begon met vertalen lag het in de winkel, zo snel is het nog nooit gegaan.

Verhalen bij het snuiten van de lamp
Qu You, Li Changqi, Shao Jingzhan
Vertaling Piet Rombouts

Een dozijn verzamelde chuanqi, klassieke Chinese wonderverhalen. Geesten, spoken en andere bovennatuurlijke zaken, het boek is in de Ming-dynastie zelfs een poosje verboden geweest voor zulke ongepaste inhoud.

Filosofie

De kunst van het oorlogvoeren

Sunzi
Vertaling Mark Leenhouts

‘Alles staat erin, alleen de atoombom niet’, placht mijn docent B.J. Mansvelt Beck te zeggen over Sunzi’s klassieker. Er zijn al vele, vele, vele vertalingen en interpretaties van, zijn tips worden niet alleen gelezen door militairen: er is ook Sun Tzu voor managers, Sun Tzu voor advocaten, Sun Tzu voor vrouwen, en dat is nog maar de eerste pagina van zoekresultaten op bol.com.
Maar dit is de eerste keer dat deze belangrijke klassieker integraal rechtstreeks naar het Nederlands is vertaald. En Sunzi is niet alleen praktisch, maar ook beschouwend: ‘Het uitgangspunt van zijn betoog is zelfs dat fysieke oorlog in feite zo lang mogelijk vermeden moet worden, alleen al om verspilling van kracht, mensen en middelen tegen te gaan. Er zit een taoïstische, door de natuur ingegeven kant aan die instelling, evenals aan de afwezigheid van een beroep op de confucianistische deugd of de heroïek van het slagveld.’

Maak kennis met Laozi

Vertaling Jan De Meyer

Nog een klassieker: de Daodejing, ook wel de Laozi. Adviezen aan de heerser van een land, maar Laozi's filosofie is ook van nut voor het gewone leven. Net als Sunzi al vele malen vertaald, en net als Sunzi lang niet altijd met de zorgvuldigheid die nodig zijn voor een echte goede vertaling. Dus het is mooi dat deze er is: de eerste vertaling rechtstreeks naar het Nederlands naar de commentaren van Sima Chengzhen, door sinoloog, filosoof en eminent vertaler Jan De Meyer.

‘Het sterke van de tekst is dat hij levenswijsheid bevat voor iedereen. Het gaat steeds over het cultiveren van iets wat al in jezelf aanwezig is – worden wat je diep vanbinnen al bent. Het geluk zit in het cultiveren van het talent dat in je zit. En iedereen heeft zo’n talent,' zegt De Meyer erover.

Meester Guans Technieken van het hart
Vertaling Carlo Hover

De Guanzi, traditioneel toegeschreven aan filosoof en staatsman Guan Zhong, handelt over de ideeën over politieke economie die zich ontwikkelde tijdens de periode van Lente en Herfst. De Guanzi behandelt allerlei uiteenlopende onderwerpen; dit boek is een vertaling van de vier verhandelingen over de 'technieken van het hart' (心術).

 
‘De hier vertaalde geschriften over de technieken van het hart schetsen vanuit een vooral daoïstische invalshoek een sterk lichamelijke psychologie van zelfcultivering en politiek bestuur. Dat vertoont kenmerken van wat we tegenwoordig 'biopolitiek' noemen. De vertaling en analyse van deze teksten wil die bron ontsluiten en verkennen wat die ons hier en nu misschien nog te zeggen heeft.’

Memoires

Ik bezorg pakketjes in Beijing

Hu Anyan

Vertaling Silvia Marijnissen

Hu Anyan bezorgt, zoals de titel al zegt, pakketjes, en heeft daarvoor en daarna ook allerlei andere laagbetaalde baantjes, maar wat hij echt wil is schrijven. Zijn boek over zijn verschillende banen sloeg zeer aan bij de Chinese lezers en is nu ook in het Nederlands te lezen. Ik heb het nog niet gelezen, maar ben benieuwd of er parallellen zijn met de uitbuiterij in Nederland: hoe is het hier voor de pakketbezorgers, distributiecentrummedewerkers, fruitplukkers en andere laagbetaalde arbeidsmigranten?

Twaalf momenten

Louis Hothothot

Chinees-Nederlandse filmmaker Louis Hothothot kijkt terug op zijn jeugd: hij was het tweede kind, de zoon zo felbegeerd dat zijn ouders daarvoor de regels van het eenkindbeleid wilden breken, maar wat betekende dat voor hem, en zijn oudere zus? Vertaald door Céline Linssen, in samenspraak met de auteur.  

Poëzie

Dochters

Ling Yu
Vertaling Silvia Marijnissen

Silvia Marijnissen komt ook dit jaar met een bundel uit het Chinees vertaalde poëzie, deze keer werk van de Taiwanese Ling Yu. ‘In een nu eens vertellende en dan weer spaarzame, bijna minimalistisch stijl wisselt ze herinneringen aan haar moeder en haar eigen jeugd af met meer filosofische bespiegelingen. Bedachtzaam en gevoelig onderzoekt ze wat het betekent om een vrouw te zijn in een patriarchale maatschappij.’

Nu in paperback

Berg en water
Vertaling Silvia Marijnissen

Een collectie klassieke Chinese landschapspoëzie, oorspronkelijk verschenen in 2013 en nu in paperback verkrijgbaar.

De droom van de rode kamer
Cao Xueqin
Vertaling Silvia Marijnissen, Anne Sytske Keijser en Mark Leenhouts

Het was dé literaire gebeurtenis van 2021: de eerste integrale vertaling rechtstreeks uit het Chinees van deze klassieker. Jia Baoyu, telg van een rijke en machtige familie, groeit met zijn nichtjes op in een prachtige tuin en verspilt zijn tijd met lezen, poëzie schrijven en partijtjes. Maar er zitten nog veel meer lagen in deze roman.
Deze magistrale vertaling was ook nog heel mooi uitgegeven, met vier gebonden delen in cassette. Aan de andere kant is het voordeel van deze paperback-uitgave dat hij niet alleen veertig euro goedkoper is, maar ook dunner, dus dan blijft er ruimte over in de boekenkast voor nog meer mooie boeken.

En dat is 'm voor dit jaar! Ook met dank aan Audrey Heijns, die Verretaal beheert en me daardoor elk jaar kan wijzen op titels die ik gemist heb voor deze lijst.

2026 belooft opnieuw een mooi jaar te worden: we trappen af met De onvindbare stad van Yu Hua (eindelijk verschijnt-ie dan!), gaan meteen verder met een serie van drie bundels uit en over Taiwan, en dan kunnen we alvast wachten op nog drie Taiwanese romans die as we speak worden vertaald. En dat zijn alleen nog maar de projecten die al in de pijplijn zitten en waarvan ik gehoord heb.

Het stadje Beekheem, vlakbij Groot-Broekland, in Zuid-China

Ik ben al een tijdje bezig met het vertalen van het boek Wencheng van Yu Hua, Nederlandse werktitel De onvindbare stad. Het gaat over een jonge man, een behoorlijk welgestelde boer die ergens in Noord-China woont. Op een dag komt er een jonge vrouw bij hem aan de deur: ze is op reis van haar geboorteplaats Wencheng naar de hoofdstad, maar de postkoets heeft panne, mag ze hier misschien logeren? Van het een komt het ander, ze worden verliefd, ze krijgen een kind… maar dan is de vrouw op een dag verdwenen. De man laat het er niet bij zitten: hij pakt zijn spullen en de baby en gaat op reis, op weg naar Wencheng om haar daar te zoeken.

Wencheng vindt hij niet, maar hij komt in het plaatsje Xizhen, dat er precies op lijkt, dus daar strijkt hij dan maar neer. Xizhen ligt niet ver van Shendian, en ook Shanghai ligt op nog bereisbare afstand. In de buurt liggen nog wat kleinere dorpen, zoals Wangzhuang en Xilicun.

Bent u al in de war? Die plaatsnamen betekenen allemaal iets, en soms is het best de moeite om ze te vertalen.

Lees hoe ik dat heb aangepakt in mijn artikel op Boekvertalers.nl. Het boek verschijnt als het goed is in 2025 bij De Geus.

Broers – Yu Hua

Ik had Broers nog nooit opengedaan, maar ik wist twee dingen over de inhoud: er wordt naar vrouwenkonten gegluurd op een openbaar toilet en er wordt een missverkiezing voor maagden georganiseerd, beide door de hoofdpersoon. Dat waren blijkbaar de meest opvallende kenmerken van het werk en in zo’n seksistisch verhaal had ik weinig trek.

Maar goed, ik bezit het boek wel en het is werkelijk een báksteen, niet minder dan 861 pagina’s en ruim 7 centimeter dik, dus toen ik een paar weken leestijd overhad besloot ik het dan maar te gaan lezen, dan was meteen mijn nog-te-lezen-stapel een flink stuk dunner.

Het is inderdaad seksistisch en vol geweld, zoals je wel meer ziet bij Chinese schrijvers van die generatie. (Yu Hua is van 1960.) Het belangrijkste vrouwelijke personage, Lin Hong, ‘het mooiste meisje van het stadje’, krijgt van verschillende personages (maar vooral hoofdpersoon Kaalkop Li) zo’n beetje alle seksuele ellende over zich heen die een vrouw kan meemaken. Ze wordt begluurd op de wc, haar kont wordt uitgebreid besproken met elke geile bok die erover horen wil, ze wordt gestalkt en lastiggevallen en nog meer gestalkt. Dan trouwt ze met de andere hoofdpersoon, Song Gang, en heeft ze een poosje rust als ze met hem een fijn leven leidt. Vervolgens wordt ze weer eindeloos seksueel geïntimideerd, nu door haar baas; en uiteindelijk wordt ze verkracht door Kaalkop Li. Aan het eind van het boek is ze een succesvol hoerenmadam. Er zal wel een moraal aan dat slot zitten.

Verder is er nog Moeder Su, wier partner haar met een onecht kind heeft laten zitten. Later treft die dochter bijna hetzelfde lot. En er is de maagden-missverkiezing, wat an sich al seksistisch genoeg is, maar de maagden worden ook nog door de gehele mannelijke bevolking van het dorp betast en beknepen en om de verkiezing te winnen moeten ze met de tienkoppige jury en/of Kaalkop Li naar bed. Na inbrengen van een nep-maagdenvlies natuurlijk.

Dan het geweld: de vader van Song Gang, toonbeeld van mannelijke deugd Song Fanping, wordt tijdens de Culturele Revolutie op bloedige wijze gelyncht. Zijn lijk ligt een poos op straat tot de broertjes Kaalkop Li en Song Gang het vinden, het wordt naar huis gebracht, enfin het is een gore ellende. Een van de schuldigen pleegt later zelfmoord door zichzelf met een baksteen een spijker door de schedel te slaan. (Tussen haakjes: wat is dat met spijkers door schedels? Er zitten er twee in Nagels in Ning-tsjo en ook al een in De spijker, het boek van Zhang Yueran dat ik nu aan het vertalen ben.) Door het boek heen worden er regelmatig mensen om vrij weinig in elkaar geslagen, steeds weer. Song Gang pleegt aan het eind zelfmoord door voor een trein te gaan liggen, die hem finaal doormidden rijdt.

Yu Hua in Leiden, april 2018.
Vlnr: Mark Leenhouts, ik (tolk), Yu Hua.

Deugt er dan helemaal niks aan dit boek? Jawel, dat dan weer wel. Het is hilarisch geschreven. De lotgevallen en schavuitenstreken van broertjes Kaalkop Li en Song Gang zijn een genot om te lezen. De manier waarop Kaalkop Li van mislukking in succes rolt en van succes in mislukking, soms door zijn eigen inspanningen, soms door puur geluk en meestal op absurde wijze, zijn geweldig. Het boek is episodisch opgebouwd, het bestaat grotendeels uit losse verhalen: Kaalkop Li maakt een succes van de sociale werkplaats; Song Gang krijgt verkering met Lin Hong; Kaalkop Li wordt een lokale en dan een landelijke en dan een internationale afvalmagnaat; heel het mannelijk deel van het stadje Liuzhen loopt in tweedehands Japanse pakken en vermaakt zich met de achternamen die daarin geborduurd zijn; Zhou You verkoopt kunst-maagdenvliezen; en nog veel meer. De verhalen geven steeds een mooi beeld van een stadje in China in een bepaalde tijd, of juist in de overgang van de ene tijd naar de andere. Alle verhalen worden naadloos aaneen geregen met de levens van Kaalkop Li en Song Gang. Al met al is Broers zeer goed geschreven en opgebouwd, en de meeste van de deelverhalen zijn een plezier om te lezen.

Het boek is ook werkelijk meesterlijk vertaald: alle retorische herhalingen die Yu Hua gebruikt en die in het Chinees meestal veel beter werken dan in het Nederlands zijn in de vertaling behouden en op een manier dat ze werken. Jan De Meyer is erin geslaagd heel dicht bij het Chinees te blijven en tegelijk een fantastische Nederlandse tekst af te leveren en dat is geen sinecure. Om de boel goed gaande te houden staat alle uitleg in eindnoten, en hoewel ik daar meestal geen voorstander van ben pakt het in dit geval goed uit.

Dus ja, seksistisch, gewelddadig, en tegelijk: ja, het is niet voor niks dat dit boek zo bekend en populair is.

Besproken: Broers door Yu Hua, vertaald door Jan De Meyer (Breda: De Geus, 2012).

Rijst - Su Tong

Omslag van Rijst.

Als in zijn dorp de gehele rijstoogst mislukt door een overstroming, ergens in de jaren 1920, wijkt de jonge Wulong uit naar de grote stad. Vanaf dat moment draait zijn leven alleen nog maar om rijst. Rijst is alles wat yang is: rijst is leven, rijst is macht, rijst is zekerheid, rijst is een man die een vrouw penetreert. Rijst is belangrijker nog dan geld, en als Wulong eens geld heeft, koopt hij daar in zekere zin weer rijstbenodigheden van: gouden tanden om rijst mee te eten en land in zijn geboortedorp om rijst op te verbouwen.

Wulong vindt na zijn aankomst in de grote stad een baantje in een rijsthandel. Hij trouwt eerst met de ene dochter, maar als zij met haar bastaardkind de benen neemt naar haar rijke en machtige minnaar, neemt hij de andere tot vrouw. Hij krijgt drie kinderen, maar de oudste, Misheng (‘rijstgeboren’) vermoordt zijn zusje als ze nog kinderen zijn. Zoons Misheng en Chaisheng willen allebei niet deugen. Ook Wulong zelf laat zich niet meer van het slechte pad afbrengen. Zijn ene schoondochter zoekt met iedereen ruzie om te voorkomen dat ze zelf op de kop gezeten wordt, de andere gaat ervandoor met de neef van de familie als die opeens weer opduikt. Alleen de vrouw des huizes, Wulongs echtgenote, doet niks duidelijk verkeerd, maar zij moet het allemaal maar ondergaan. Behalve over rijst gaat dit boek dus vooral over alle mogelijke ellende die mensen elkaar kunnen aandoen: mishandeling, geweld, honger, moord, verkrachting, meer moord, oorlog, marteling, diefstal, overspel…

Tegen het einde van zijn leven is Wulong stukje bij beetje steeds meer afgetakeld: gaande het boek raakt hij een teen en een oog kwijt, daarna begint hij weg te rotten door de syfilis, als hij wordt opgepakt door de Japanners wordt hij gemarteld tot er bijna niks meer van hem over is en wordt hem ook zijn andere oog uitgestoken. Aan het eind van het boek heeft hij alleen zijn gouden tanden nog. Geheel onttakeld onderneemt hij samen met Chaisheng een reis terug naar zijn geboortedorp. Hij heeft daar land gekocht, maar voor de zekerheid neemt hij ook een wagonlading rijst mee. Onderweg sterft hij, liggend in de rijst. Nauwelijks heeft hij zijn laatste adem uitgeblazen of Chaisheng trekt hem de gouden tanden uit de mond, om ze op te bergen in het kistje waar Wulong een handvol rijst in bewaarde.

Dit is Su Tongs eerste roman. De schrijver (1963) schreef dit boek in 1990-1991, toen hij nog geen dertig jaar oud was. Ik zou me verbazen over het vele geweld dat erin voorkomt en de vuiligheid, ware het niet dat hij die thematiek gemeen heeft met andere schrijvers van zijn generatie als Yu Hua en Mo Yan. Hoewel ik over het algemeen geen liefhebber ben van boeken zo vol met zinloos geweld, waarin niemand gespaard wordt en ook niemand werkelijk lijkt te deugen, is Rijst ontegenzeggelijk een goed boek - het is strak opgebouwd, de motieven zijn effectief ingezet, de personages zijn geloofwaardig in hun wereld - en ik heb het daardoor toch met waardering gelezen.

Besproken: Rijst door Su Tong, vertaald door Mark Leenhouts (Breda: De Geus, 1997).

Zhang Yueran in Leiden op 2 mei

Zhang Yueran.

Dit jaar is Zhang Yueran gastschrijfster van het Confucius Instituut van de Universiteit Leiden (CILU). Zhang Yueran (Jinan, 1982) is een van de invloedrijkste jonge schrijvers in China. Ze begon op haar veertiende met schrijven en publiceerde in de jaren daarna in toonaangevende Chinese literaire tijdschriften. Sindsdien heeft ze verschillende verhalenbundels en romans gepubliceerd, waaronder de bundel Tien liefdes en de roman Cocon. Veel van haar verhalen zijn sprookjesachtig en surrealistisch, maar haken tegelijk aan bij (duistere kanten van) de dagelijkse realiteit.

In Leiden zal Zhang Yueran optreden bij Old School, waar ik haad zal interviewen. Het interview wordt Chinees-Nederlands getolkt en alle geïnteresseerden zijn welkom. Dus kom ook!

Zhang Yueran geïnterviewd door Annelous Stiggelbout
Plaats: Old School, Pieterskerkhof 4A, 2311 SR Leiden
Datum en tijd: 2 mei 2019, inloop vanaf 19:30, aanvang 20:00
Taal: Chinees (Mandarijn) en Nederlands
Toegang is gratis en het CILU biedt alle bezoekers een drankje aan.

In samenwerking met uitgeverij De Geus laat het CILU bovendien Zhangs bundel Tien liefdes vertalen. De verhalen in de bundel worden vertaald door acht sinologen, beginnende en meer ervaren, onder redactie van mij. De bundel verschijnt in september bij De Geus.

Dit is de vijfde keer dat het Confucius-instituut zo'n vertaalproject organiseert. Eerder zijn verschenen Hartenvrouw van Su Tong, Krekel, krekel van Bi Feiyu, Rennend door Beijing van Xu Zechen en Flesjes knallen van Yu Hua. Na vier mannen werd het tijd voor een vrouw, vond ook het CILU, dus het project van dit jaar is Tien liefdes van Zhang Yueran.

Dit zijn mooie vertaalprojecten: ervaren vertalers hebben er een leuke klus aan en beginnende vertalers krijgen de kans om te snuffelen aan het vak van literair vertaler, hun werk wordt goed nagekeken door een redacteur en het wordt nog gepubliceerd ook. Verschillende van de auteurs zijn niet eerder in het Nederlands verschenen, dus ook voor hen is het een mooie kans. Bovendien krijgen de vertalers de gelegenheid om met de auteur van gedachten te wisselen, want ook altijd zeer nuttig is.